Polska ma kilkoro laureatów Nagrody Nobla – od dwukrotnie nagrodzonej Marii Skłodowskiej-Curie po Olgę Tokarczuk; najwięcej w dziedzinie literatury. Lista głównych polskich noblistów obejmuje siedem postaci, a jedna z nich, Skłodowska-Curie, odebrała Nobla aż dwa razy.
Nagroda Nobla od ponad stu lat uchodzi za najbardziej prestiżowe wyróżnienie naukowe i literackie świata. Dla kraju, który przez dziesięciolecia nie istniał na mapie, każdy polski laureat stał się dowodem, że nauka i kultura przetrwały zabory, wojny i zmiany granic.
Poniżej znajdziesz wszystkich głównych polskich noblistów pogrupowanych według dziedzin – nauk ścisłych, literatury i pokoju – sylwetki laureatów polskiego pochodzenia oraz odpowiedź na pytanie, ilu Polaków łącznie zdobyło tę nagrodę.
Nobliści w naukach ścisłych – Maria Skłodowska-Curie
Marię Skłodowską-Curie wyróżniono Nagrodą Nobla dwukrotnie: z fizyki w 1903 roku i z chemii w 1911 roku. Pozostaje jedyną osobą nagrodzoną w dwóch różnych naukach przyrodniczych i jedyną kobietą, która odebrała Nobla dwa razy.
Pierwszego Nobla, z fizyki, Skłodowska-Curie otrzymała w 1903 roku wspólnie z mężem Pierre’em Curie oraz Henrim Becquerelem – za badania nad zjawiskiem promieniotwórczości. Osiem lat później, w 1911 roku, samodzielnie zdobyła nagrodę z chemii za odkrycie dwóch nowych pierwiastków: polonu, którego nazwę nadała na cześć ojczyzny, oraz radu. Tym samym jej dorobek łączy dwie odrębne dziedziny nauki, czego nie powtórzył żaden inny badacz.
Jej osiągnięcia można zestawić w prostej tabeli:
| Rok | Dziedzina | Za co |
|---|---|---|
| 1903 | fizyka | badania nad promieniotwórczością (z P. Curie i H. Becquerelem) |
| 1911 | chemia | odkrycie polonu i radu |
Choć Maria Skłodowska-Curie naukowo działała głównie we Francji, podkreślała swoje polskie pochodzenie, a nazwa polonu na trwałe wpisała jej kraj rodzinny w język chemii. Do dziś pozostaje najbardziej rozpoznawalnym polskim naukowcem na świecie i punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń badaczy.
Polscy nobliści w literaturze – pięcioro laureatów
Polscy nobliści w dziedzinie literatury to pięcioro twórców: Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska i Olga Tokarczuk. To właśnie literatura przyniosła Polsce najwięcej nagród spośród wszystkich dziedzin Nobla.
Pierwszy literacki Nobel trafił do Polaka już w 1905 roku. Henryk Sienkiewicz odebrał go za całokształt twórczości epickiej, w której kluczową rolę odegrała powieść Quo vadis. Niespełna dwie dekady później, w 1924 roku, nagrodę otrzymał Władysław Reymont za epopeję Chłopi – panoramiczny obraz polskiej wsi podporządkowany rytmowi czterech pór roku.
Drugą połowę XX wieku i początek XXI naznaczyła trójka kolejnych laureatów:
- Czesław Miłosz – Nobel z literatury w 1980 roku, poeta i eseista, jeden z najważniejszych głosów polskiej emigracji.
- Wisława Szymborska – Nobel w 1996 roku, poetka ceniona za precyzję i ironię, autorka wierszy tłumaczonych na dziesiątki języków.
- Olga Tokarczuk – Nobel za rok 2018 (ogłoszony i wręczony w 2019 roku), pierwsza polska prozaiczka z tym wyróżnieniem.
Zestawienie pięciu literackich Nobli pokazuje ciągłość polskiej literatury na arenie międzynarodowej:
| Pisarz | Rok Nobla | Najgłośniejsze dzieło |
|---|---|---|
| Henryk Sienkiewicz | 1905 | Quo vadis, Trylogia |
| Władysław Reymont | 1924 | Chłopi |
| Czesław Miłosz | 1980 | poezja i eseistyka |
| Wisława Szymborska | 1996 | twórczość poetycka |
| Olga Tokarczuk | za rok 2018 | Księgi Jakubowe, Bieguni |
Tych pięcioro laureatów stawia Polskę w ścisłej czołówce krajów o porównywalnej liczbie mieszkańców, a literatura wciąż pozostaje jednym z najsilniejszych ambasadorów polskiej kultury. Szerszy obraz dorobku pisarzy znajdziesz w przeglądzie najważniejszych osiągnięć polskiej literatury.
Pokojowa Nagroda Nobla – Lech Wałęsa
Pokojową Nagrodę Nobla zdobył w 1983 roku Lech Wałęsa, przywódca „Solidarności”. To jedyny dotąd polski laureat tego wyróżnienia, przyznawany za zasługi na rzecz pokoju i praw człowieka.
Wałęsa otrzymał nagrodę jako lider pierwszego niezależnego od władz związku zawodowego w bloku wschodnim. Komitet Noblowski docenił pokojową drogę, jaką „Solidarność” obrała w walce o prawa pracownicze i wolności obywatelskie w czasie stanu wojennego. Z obawy przed odmową ponownego wjazdu do kraju nagrody nie odebrał osobiście – w jego imieniu uczyniła to rodzina, a sam laureat pozostał w Polsce.
Pokojowy Nobel dla Wałęsy stał się jednym z symboli przemian, które kilka lat później doprowadziły do odzyskania pełnej suwerenności. Tym samym lista polskich laureatów obejmuje nie tylko naukę i literaturę, lecz także działalność społeczną i polityczną najwyższej rangi.
Laureaci polskiego pochodzenia – szerszy kontekst
Oprócz głównych polskich noblistów Nagrodę Nobla otrzymało kilkoro laureatów urodzonych na ziemiach polskich, lecz kojarzonych z innymi krajami i kulturami. Wymienia się ich jako osoby polskiego pochodzenia, a nie jednoznacznie jako „polskich noblistów”.
Do tej grupy zalicza się przede wszystkim Isaaca Bashevisa Singera, urodzonego w okolicach Warszawy laureata literackiego Nobla z 1978 roku. Singer tworzył w języku jidysz i był obywatelem Stanów Zjednoczonych, a jego twórczość czerpała z dziedzictwa żydowskich miasteczek dawnej Polski.
Na ziemiach polskich urodzili się także inni laureaci o złożonej tożsamości:
- Menachem Begin – urodzony w Brześciu, późniejszy premier Izraela, pokojowy noblista.
- Shimon Peres – urodzony w miejscowości na dawnych ziemiach polskich, izraelski mąż stanu i pokojowy laureat.
- Józef Rotblat – urodzony w Warszawie fizyk, pokojowy noblista związany z ruchem rozbrojeniowym.
Te postacie pokazują, jak wielokulturowa była dawna Rzeczpospolita i jak szeroko rozproszyły się losy ludzi z nią związanych. Sami laureaci najczęściej identyfikowali się z innymi państwami, dlatego w zestawieniach polskich noblistów wymienia się ich osobno i z zastrzeżeniem.
Ilu Polaków dostało Nagrodę Nobla? – podsumowanie
Za głównych polskich noblistów uznaje się siedem postaci, a ponieważ Maria Skłodowska-Curie odebrała nagrodę dwukrotnie, łącznie przypada na nich osiem Nobli. Najwięcej, bo pięć, przyznano w dziedzinie literatury.
Rozkład nagród według dziedzin wygląda następująco:
- Literatura – pięć Nobli: Sienkiewicz, Reymont, Miłosz, Szymborska, Tokarczuk.
- Nauki ścisłe – dwa Noble dla jednej osoby: Maria Skłodowska-Curie (fizyka i chemia).
- Pokój – jeden Nobel: Lech Wałęsa.
Osobno wymienia się laureatów polskiego pochodzenia, urodzonych na ziemiach polskich, lecz związanych z innymi krajami – między innymi Isaaca Bashevisa Singera. Liczba ta zależy od przyjętych kryteriów narodowości, dlatego w różnych zestawieniach bywa podawana inaczej.
Tak czy inaczej dorobek polskich noblistów rozkłada się na naukę, literaturę i działalność na rzecz pokoju, co składa się na jeden z mocniejszych elementów wizerunku kraju. Współczesnych twórców rozpoznawanych na świecie zebraliśmy w zestawieniu sławnych Polaków XXI wieku, a najważniejsze fakty o kraju – w przeglądzie Polski w pigułce.
FAQ – Najczęstsze pytania o polskich noblistów
Ilu jest polskich noblistów?
Za głównych polskich noblistów uznaje się siedem postaci: Marię Skłodowską-Curie, Henryka Sienkiewicza, Władysława Reymonta, Czesława Miłosza, Lecha Wałęsę, Wisławę Szymborską i Olgę Tokarczuk. Ponieważ Skłodowska-Curie otrzymała nagrodę dwa razy, przypada na nich łącznie osiem Nobli.
Kto był pierwszym polskim noblistą?
Pierwszą polską laureatką była Maria Skłodowska-Curie, która zdobyła Nagrodę Nobla z fizyki w 1903 roku. Dwa lata później, w 1905 roku, pierwszego literackiego Nobla dla Polski otrzymał Henryk Sienkiewicz.
Kto dostał Nobla dwa razy?
Spośród Polaków dwukrotnie nagrodzono Marię Skłodowską-Curie – z fizyki w 1903 roku i z chemii w 1911 roku. Pozostaje jedyną osobą wyróżnioną Noblem w dwóch różnych naukach przyrodniczych i jedyną kobietą nagrodzoną dwukrotnie.
Kto jest najnowszym polskim noblistą?
Najnowszą polską laureatką jest Olga Tokarczuk, która otrzymała literacką Nagrodę Nobla za rok 2018 – ogłoszoną i wręczoną w 2019 roku. To pierwsza polska prozaiczka uhonorowana tym wyróżnieniem.
W jakiej dziedzinie Polacy zdobyli najwięcej Nobli?
Najwięcej polskich Nobli, bo pięć, przyznano w dziedzinie literatury: Sienkiewiczowi, Reymontowi, Miłoszowi, Szymborskiej i Tokarczuk. W naukach ścisłych nagrodzono Marię Skłodowską-Curie (dwukrotnie), a w kategorii pokojowej – Lecha Wałęsę.
Za co Maria Skłodowska-Curie dostała Nagrodę Nobla?
Maria Skłodowska-Curie otrzymała Nobla z fizyki w 1903 roku za badania nad promieniotwórczością (wspólnie z Pierre’em Curie i Henrim Becquerelem) oraz z chemii w 1911 roku za odkrycie dwóch nowych pierwiastków – polonu i radu.