Na koniec 2025 r. w Polsce zarejestrowanych było 35 313 pomników przyrody, o 247 więcej niż rok wcześniej – podaje Główny Urząd Statystyczny. O uznaniu drzewa, głazu albo źródła za pomnik przyrody decyduje dziś rada gminy w drodze uchwały, po uzgodnieniu projektu z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska (art. 44 ustawy o ochronie przyrody, Dz.U. 2026 poz. 13 z późn. zm., stan na 6 października 2026 r.). Do połowy 2009 r. ustawa pozwalała ustanawiać pomniki przyrody także wojewodzie w drodze rozporządzenia, dlatego nie każdy istniejący pomnik powstał na mocy uchwały gminy (art. 44 ust. 1 ustawy w brzmieniu pierwotnym, Dz.U. 2004 nr 92 poz. 880).
Pomnik przyrody chroni konkretny obiekt, a nie cały gatunek. Stary dąb może być pomnikiem, choć dęby jako gatunek nie są objęte ochroną gatunkową. Z kolei cis rosnący dziko jest chroniony bez względu na rozmiar, nawet jeśli nikt nigdy nie uznał go za pomnik.
Dalej opisano, co według ustawy może zostać pomnikiem przyrody, jak przebiega jego ustanowienie, czego nie wolno robić przy takim obiekcie, jaka kara grozi za naruszenie zakazów i w jakich sytuacjach rada gminy może ochronę znieść.
Czym jest pomnik przyrody?
Pomnik przyrody to pojedynczy twór przyrody żywej lub nieożywionej albo ich skupisko o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej. Tak definiuje go art. 40 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody, dodając, że taki obiekt musi wyróżniać się indywidualnymi cechami wśród innych tworów. Ustawa wymienia przykłady: okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.
Pomnik przyrody jest jedną z dziesięciu form ochrony przyrody wymienionych w art. 6 ust. 1 ustawy. Obok niego są tam między innymi parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary Natura 2000, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne oraz ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów. Różnica polega na skali. Park narodowy obejmuje obszar, a pomnik przyrody pojedynczy obiekt albo ich skupisko, na przykład aleję drzew.
Kto i jak ustanawia pomnik przyrody?
Pomnik przyrody ustanawia rada gminy w drodze uchwały. Uchwała musi określić nazwę obiektu, jego położenie, kto sprawuje nad nim nadzór, szczególne cele ochrony, w razie potrzeby zasady ochrony czynnej oraz zakazy obowiązujące wobec tego konkretnego obiektu. Zakazy rada wybiera z zamkniętej listy w art. 45 ust. 1 ustawy, więc dla każdego pomnika mogą być nieco inne (wg ustawy o ochronie przyrody, art. 44 ust. 1–2, stan na 6 października 2026 r.).
Gmina nie działa tu sama. Projekt uchwały wymaga uzgodnienia z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Jeśli dyrektor nie zajmie stanowiska w ciągu miesiąca od otrzymania projektu, ustawa traktuje to jako uzgodnienie. Po ustanowieniu pomnika organ, który go ustanowił, ma 30 dni na przesłanie kopii uchwały Generalnemu Dyrektorowi Ochrony Środowiska i wpisanie informacji do centralnego rejestru form ochrony przyrody.
Gdzie sprawdzić, czy drzewo jest pomnikiem przyrody?
W centralnym rejestrze form ochrony przyrody, który z mocy art. 113 ustawy prowadzi Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska, oraz w uchwałach rady właściwej gminy. Rejestr form ochrony przyrody położonych na swoim obszarze, w tym pomników przyrody, prowadzi też regionalny dyrektor ochrony środowiska (art. 114 ust. 2). Sam obiekt bywa oznaczony w terenie, bo art. 115 ustawy przewiduje przy pomnikach przyrody tablice z nazwą formy ochrony, które umieszcza organ sprawujący nadzór.
Kiedy drzewo może zostać pomnikiem przyrody?
Drzewo może zostać pomnikiem przyrody, jeśli obwód jego pnia mierzony na wysokości 130 cm jest nie mniejszy niż próg określony dla gatunku albo jeśli drzewo wyróżnia się wśród innych drzew tego samego gatunku. Kryteria określa rozporządzenie Ministra Środowiska z 4 grudnia 2017 r. (Dz.U. 2017 poz. 2300), które według bazy aktów prawnych Sejmu w dniu 6 października 2026 r. obowiązuje. Progi obwodu wynoszą od 50 do 350 cm. Dla buka zwyczajnego, dębu szypułkowego, dębu bezszypułkowego i lipy jest to 300 cm, dla sosny zwyczajnej, świerka pospolitego, jodły pospolitej i modrzewia 250 cm, a dla cisa pospolitego i jałowca pospolitego 50 cm.
Pełną tabelę progów dla wszystkich gatunków zawiera przegląd drzew rosnących w Polsce. Obwód nie jest jedyną drogą. Drzewo może zostać pomnikiem także wtedy, gdy wyróżnia się w skali kraju, województwa albo gminy obwodem, wysokością, szerokością korony, wiekiem, pokrojem albo występowaniem w skupiskach, w tym w alejach lub szpalerach. Drzewo o kilku pniach mierzy się, sumując obwód najgrubszego pnia i połowę obwodów pozostałych.
Rozporządzenie zawiera też zastrzeżenie dla obiektów starszych. Jego przepisów nie stosuje się do pomników przyrody ustanowionych przed 17 grudnia 2017 r., czyli przed jego wejściem w życie. Dla krzewów rozporządzenie nie przewiduje kryterium obwodu. Liczy się to, czy krzew wyróżnia się wśród krzewów tego samego rodzaju lub gatunku wysokością, szerokością, wiekiem, pokrojem albo występowaniem w skupiskach.
Pomniki przyrody nieożywionej – głazy, skałki, źródła i jaskinie
Pomnikiem przyrody może być także twór przyrody nieożywionej, jeśli wyróżnia się w skali kraju, województwa lub gminy wśród innych tworów tego samego typu. Rozporządzenie z 2017 r. wskazuje dla każdego typu inne cechy. Przy wodospadach decyduje wysokość, przy skałkach skład petrograficzny, przy głazach narzutowych rozmiar i skład, przy jaskiniach długość korytarzy i różnica wysokości, a przy źródłach między innymi intensywność wypływu i właściwości wody, w tym występowanie wód mineralnych (wg Dz.U. 2017 poz. 2300, § 3, stan na 6 października 2026 r.).
Rozporządzenie dopuszcza też kryteria ogólne, takie jak wielkość, występowanie w skupiskach, reprezentatywność, unikatowość oraz wyjątkowe walory naukowe, kulturowe, historyczne, krajobrazowe lub estetyczne. Szerzej o tym, które formacje skalne chroni polskie prawo i czym pomnik przyrody różni się od stanowiska dokumentacyjnego, opowiada przegląd skał występujących w Polsce.
Czego nie wolno robić przy pomniku przyrody?
Przy pomniku przyrody obowiązują te zakazy, które wprowadziła uchwała rady gminy, wybrane z jedenastu wymienionych w art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody. Na tej liście są między innymi zakaz niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu, zakaz prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, zakaz uszkadzania i zanieczyszczania gleby, zakaz zmian stosunków wodnych, zakaz zmiany sposobu użytkowania ziemi, zakaz wydobywania do celów gospodarczych skał, skamieniałości, minerałów i bursztynu oraz zakaz umieszczania tablic reklamowych.
Zakazy mają ustawowe wyjątki. Nie dotyczą prac na potrzeby ochrony przyrody uzgodnionych z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody ani inwestycji celu publicznego, jeśli brak rozwiązań alternatywnych i zostały uzgodnione z tym organem. Nie dotyczą też zadań obronnych w razie zagrożenia bezpieczeństwa państwa ani likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i akcji ratowniczych (art. 45 ust. 2 ustawy, stan na 6 października 2026 r.). Odrębnie ustawa wyłącza spod tych zakazów inwestycje strategiczne wskazane w przepisach wykonawczych do ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku (art. 45 ust. 3).
Za umyślne naruszenie zakazów obowiązujących wobec pomnika przyrody art. 127 ustawy przewiduje karę aresztu albo grzywny. Zniszczenie albo poważne uszkodzenie prawnie chronionego obiektu, które powoduje istotną szkodę, jest przestępstwem z art. 187 § 1 Kodeksu karnego, zagrożonym grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 383 ze zmianami, stan na 6 października 2026 r.). Ustawa o ochronie przyrody ma też przepis, który wprost dotyczy drzew. Na terenach niezabudowanych, jeśli nie zagraża to ludziom ani mieniu, drzewa będące pomnikami przyrody są chronione aż do samoistnego, całkowitego rozpadu (art. 40 ust. 2). Na terenie niezabudowanym obumierające drzewo-pomnik, które nie zagraża ludziom ani mieniu, nie traci więc ochrony tylko dlatego, że przestało rosnąć.
Kiedy pomnik przyrody można znieść?
Pomnik przyrody znosi rada gminy w drodze uchwały, której projekt również wymaga uzgodnienia z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Ustawa nie zostawia tu swobody. Zniesienie następuje w razie utraty wartości przyrodniczych i krajobrazowych, dla których obiekt objęto ochroną, w razie konieczności realizacji inwestycji celu publicznego, gdy brak rozwiązań alternatywnych, albo dla zapewnienia bezpieczeństwa powszechnego (art. 44 ust. 3–4 ustawy o ochronie przyrody, stan na 6 października 2026 r.).
Pomnik przyrody a ochrona gatunkowa drzew
Pomnik przyrody chroni wskazany obiekt, a ochrona gatunkowa obejmuje okazy całego gatunku oraz ich siedliska i ostoje. Ustawa wymienia oba mechanizmy jako odrębne formy ochrony przyrody w art. 6 ust. 1. Ochronę gatunkową opisuje szczegółowo art. 46, według którego obejmuje ona okazy gatunków roślin, zwierząt i grzybów oraz ich siedliska i ostoje. Wykaz chronionych gatunków roślin zawiera rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. (Dz.U. 2014 poz. 1409), które według bazy aktów prawnych Sejmu w dniu 6 października 2026 r. obowiązuje.
Oba mechanizmy mogą się spotkać w jednym drzewie. Okazały cis może być pomnikiem przyrody na mocy uchwały gminy i jednocześnie należeć do gatunku chronionego. Listę drzew objętych w Polsce ochroną gatunkową zawiera przegląd gatunków drzew w Polsce, a ten sam mechanizm ochrony gatunkowej dotyczy też zwierząt żyjących w Polsce.
Najczęstsze pytania o pomniki przyrody
Ile jest pomników przyrody w Polsce?
Według Głównego Urzędu Statystycznego w końcu 2025 r. zarejestrowanych było 35 313 pomników przyrody. To o 247 więcej niż rok wcześniej. Dane pochodzą z informacji sygnalnej GUS „Ochrona środowiska w 2025 r.” opublikowanej 30 czerwca 2026 r.
Kto ustanawia pomnik przyrody?
Rada gminy, w drodze uchwały. Projekt uchwały wymaga uzgodnienia z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska, a brak jego stanowiska w ciągu miesiąca oznacza uzgodnienie. Uchwała określa nazwę i położenie obiektu, nadzór, cele ochrony oraz zakazy wybrane z listy w art. 45 ustawy o ochronie przyrody.
Czy można wyciąć drzewo, które jest pomnikiem przyrody?
Jeśli uchwała wprowadziła zakaz niszczenia lub uszkadzania obiektu, wycinka jest jego naruszeniem, chyba że zachodzi wyjątek ustawowy z art. 45 ust. 2 lub 3, na przykład likwidowanie nagłego zagrożenia bezpieczeństwa powszechnego. Trwałe zdjęcie ochrony wymaga zniesienia pomnika uchwałą rady gminy, uzgodnioną z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska, i to tylko z przyczyn podanych w ustawie.
Jaka kara grozi za zniszczenie pomnika przyrody?
Umyślne naruszenie zakazów wprowadzonych w uchwale ustanawiającej pomnik jest wykroczeniem. Art. 127 ustawy o ochronie przyrody przewiduje za nie areszt albo grzywnę. Gdy ktoś niszczy albo poważnie uszkadza prawnie chroniony obiekt i powoduje istotną szkodę, odpowiada za przestępstwo z art. 187 § 1 Kodeksu karnego, za które grozi grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat. Stan prawny na 6 października 2026 r.
Jaki obwód musi mieć drzewo, żeby zostać pomnikiem przyrody?
Zależy od gatunku. Rozporządzenie z 4 grudnia 2017 r. wyznacza progi od 50 do 350 cm, mierzone na wysokości 130 cm. Dla dębu szypułkowego, dębu bezszypułkowego, buka zwyczajnego i lipy próg wynosi 300 cm, dla sosny zwyczajnej i świerka pospolitego 250 cm. Drzewo może też zostać pomnikiem bez osiągnięcia progu, jeśli wyróżnia się na tle innych drzew tego samego gatunku.
Czy pomnikiem przyrody może być głaz albo źródło?
Tak. Ustawa o ochronie przyrody wymienia wśród możliwych pomników przyrody źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe i jaskinie. Taki obiekt musi wyróżniać się w skali kraju, województwa lub gminy wśród innych tworów tego samego typu, na przykład rozmiarem i składem skały w przypadku głazu narzutowego.