Mazury to region w północno-wschodniej Polsce, którego sercem jest Kraina Wielkich Jezior Mazurskich – mezoregion o powierzchni 1732 km², gdzie same jeziora zajmują 486 km². Największe z nich, Śniardwy i Mamry, są zarazem dwoma największymi jeziorami kraju. Dane podaje encyklopedyczne hasło o Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, stan na 16 października 2026 r.
Wielkie Jeziora Mazurskie nie są przypadkowym zbiorem akwenów. Lądolód zostawił tu wzgórza, zagłębienia i rynny, a człowiek połączył jeziora kanałami w jeden żeglowny system. Można więc płynąć przez kolejne tafle wody bez wyciągania łodzi, od Węgorzewa na północy po Ruciane-Nidę na południu.
W tym przewodniku znajdziesz opis pochodzenia i geografii Mazur, tabelę największych jezior szlaku, przegląd dróg wodnych i kajakowej Krutyni, charakterystykę dzikiego Jeziora Nidzkiego i Puszczy Piskiej, portrety miast oraz zabytki regionu, w tym Twierdzę Boyen. Dobór opieramy na danych z odczytanych źródeł, a nie na ocenie, co jest „najładniejsze”.
|
Czym jest Kraina Wielkich Jezior Mazurskich?
Kraina Wielkich Jezior Mazurskich to mezoregion środkowej części Pojezierza Mazurskiego o powierzchni 1732 km², z czego 486 km² zajmują jeziora. Leży w województwie warmińsko-mazurskim, a jej jeziora spina w jeden system sieć kanałów mazurskich (wg encyklopedycznego hasła o Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, stan na 16 października 2026 r.).
Dwie nazwy w mowie potocznej często się zlewają. Mazury to szeroki region historyczny i etnograficzny, a Kraina Wielkich Jezior Mazurskich to jego geograficzne jądro, czyli pas wielkich, połączonych ze sobą jezior. Głównymi ośrodkami tej krainy są Giżycko, Mikołajki, Pisz i Węgorzewo. To tutaj skupia się żeglarstwo, wędkarstwo i turystyka wodna, a rybołówstwo odgrywa dziś rolę drugorzędną wobec ruchu turystycznego.
Region ma też bogatą, graniczną historię, która tłumaczy jego dzisiejszy charakter. W 1454 roku król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił włączenie tych ziem do Korony. Po pokoju toruńskim z 1466 roku ziemie te weszły w skład lenna polskiego, najpierw jako Prusy Zakonne, a od 1525 roku jako świeckie Prusy Książęce. Mazury stały się jednym z wiodących ośrodków polskiej reformacji, dlatego przez wieki dominował tu protestantyzm, a obok niego mazurska gwara. Ten splot wpływów polskich i pruskich widać do dziś w nazwach miejscowości i w zabytkach regionu (wg encyklopedycznego opisu historii Mazur, stan na 16 października 2026 r.).
Jak powstały mazurskie jeziora?
Mazurskie jeziora są dziełem lodowca. Dzisiejszą rzeźbę ukształtowała ostatnia faza zlodowacenia bałtyckiego, która zakończyła się około 10 tysięcy lat temu. Cofający się lądolód usypywał równoleżnikowe ciągi wzgórz morenowych z glin, żwirów i głazów. W zagłębieniach zostawały wielkie bryły martwego lodu, a kiedy się wytapiały, powstawały misy wytopiskowe. Rzeki płynące pod lodem wypłukały z kolei głębokie rynny. Tak uformowały się jeziora o bardzo różnym kształcie, od rozległych i płytkich po wąskie i głębokie (wg encyklopedycznego hasła o Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, stan na 16 października 2026 r.).
To pochodzenie odróżnia Mazury od jezior innego typu w Polsce. Inaczej niż polodowcowe misy mazurskie powstały płytkie jeziora przybrzeżne nad Bałtykiem, chronione między innymi przez Słowiński Park Narodowy, które są dawnymi zatokami morskimi odciętymi od morza przez mierzeję. Mazury to natomiast klasyczny krajobraz młodoglacjalny wnętrza kraju.
Gdzie leżą Mazury i co je otacza?
Kraina Wielkich Jezior Mazurskich jest jednym z kilku mezoregionów Pojezierza Mazurskiego. Sąsiadują z nią między innymi Pojezierze Mrągowskie, Kraina Węgorapy, Pojezierze Ełckie i Równina Mazurska, a od południa Równina Mazurska oddziela ją od Mazowsza. Cały ten obszar należy do pasa pojezierzy ciągnącego się przez północną Polskę (wg encyklopedycznego hasła o Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, stan na 16 października 2026 r.).
Które jeziora tworzą szlak Wielkich Jezior Mazurskich?
Trzon szlaku stanowią Śniardwy i Mamry – dwa największe jeziora Polski – oraz połączone z nimi kanałami Niegocin, Tałty, Jezioro Mikołajskie, Bełdany i Jezioro Nidzkie. Pełniejszy obraz polskich akwenów daje nasz przegląd najpiękniejszych jezior w Polsce (dane wg Instytutu Rybactwa Śródlądowego i katalogu jezior Polski A. Choińskiego, stan na 16 października 2026 r.).
Powierzchnie największych jezior bywają podawane różnie, bo instytucje mierzyły je odmiennymi metodami. Dla Śniardw Instytut Rybactwa Śródlądowego podaje około 113,4 km², katalog jezior Polski 114,9 km², a encyklopedyczne hasło o Krainie Wielkich Jezior Mazurskich zaokrągla do 113,8 km². W tabeli pokazujemy wartości z adnotacją „ok.”, a nie jedną „pewną” liczbę.
| Jezioro | Powierzchnia (ok.) | Głębokość maks. | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Śniardwy | 113,4–114,9 km² | 23,4 m | największe jezioro Polski, płytkie i rozległe |
| Mamry | 98,5–102,8 km² | 43,8 m | drugie jezioro Polski, kompleks kilku akwenów |
| Niegocin | 26 km² | 39,7 m | nad nim Giżycko, spięty kanałami z resztą szlaku |
| Jezioro Nidzkie | 17,5 km² (1750 ha) | 23,7 m | najdalej na południe, strefa ciszy, rezerwat |
Tabela pokazuje, że wielkość nie idzie w parze z głębokością. Śniardwy, choć największe, sięgają tylko 23,4 m, bo to płytka misa wytopiskowa, a prawie trzykrotnie mniejsze Mamry mają dno na głębokości 43,8 m. Śniardwy mają średnią głębokość 5,8 m, linię brzegową długości 97,2 km i osiem wysp. Dwie południowe zatoki, Warnołty i Seksty, bywają traktowane jak osobne jeziora (wg encyklopedycznych opisów jezior mazurskich, stan na 16 października 2026 r.).
Jeziora szlaku pełnią różne role i mają różną wielkość. Niegocin, o powierzchni około 26 km² i głębokości do 39,7 m, leży nad Giżyckiem i jest jednym z węzłów żeglugi. Mniejsze Jezioro Mikołajskie, Tałty i Bełdany tworzą ciąg prowadzący na południe, aż do Jeziora Nidzkiego. Połączenie dużych, otwartych akwenów z wąskimi przesmykami i kanałami daje Mazurom charakter jednej, spójnej drogi wodnej, a nie zbioru osobnych jezior (wg encyklopedycznych opisów jezior Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, stan na 16 października 2026 r.).
Czym różnią się Śniardwy od Mamr?
Różnią się nie tylko głębokością, lecz także tym, dokąd płynie z nich woda. Śniardwy odwadnia Pisa i należą do dorzecza Wisły, a z Mamr wypływa Węgorapa, więc należą one do dorzecza Pregoły. Mamry nie są przy tym jednym akwenem, tylko kompleksem połączonych części, do których zalicza się między innymi Dargin, Dobskie, Kirsajty i Święcajty. Śniardwy łączą się natomiast cieśninami i kanałami z jeziorami Mikołajskim, Roś i Tyrkło, dzięki czemu są kluczowym węzłem szlaku (wg encyklopedycznych opisów Śniardw i Mamr, stan na 16 października 2026 r.).
Dla żeglarza oba jeziora mają jeszcze jedną wspólną cechę. Są rozległe i otwarte, więc pogoda zmienia się nad nimi szybko, potrafią wiać silne wiatry, a tuż pod powierzchnią kryją się głazy. To akweny efektowne, ale wymagające.
Jak wygląda żegluga i szlaki wodne na Mazurach?
Przez Krainę Wielkich Jezior Mazurskich prowadzą dwa główne szlaki żeglugowe – z Giżycka do Węgorzewa na północy oraz z Giżycka przez Mikołajki do Rucianego-Nidy na południu. Jeziora spinają w drogę wodną kanały mazurskie, a różnice poziomów pokonują śluzy (wg opisu szlaków żeglugowych Pojezierza Mazurskiego, stan na 16 października 2026 r.).
Giżycko jest naturalnym centrum tej żeglugi, bo leży na przesmyku między jeziorami i tu działa most obrotowy na Kanale Łuczańskim. W południowej części systemu położona jest Śluza Guzianka, przez którą przechodzi się z jeziora Bełdany na Guziankę Małą i Wielką, a dalej na Jezioro Nidzkie. Dzięki tej ciągłości dróg wodnych Mazury są najpopularniejszym w kraju akwenem żeglarskim, a trasę można pokonywać etapami od miasta do miasta.
Co oferuje kajakowy szlak Krutyni?
Dla kajakarzy najważniejszą trasą regionu jest szlak rzeki Krutyni. Uchodzi on za najpopularniejszy szlak kajakowy na Mazurach i jeden z najatrakcyjniejszych szlaków wodnych w Polsce. Prowadzi przez kilkanaście jezior połączonych krótkimi odcinkami rzecznymi, nazywanymi strugami, dzięki czemu trasa raz się zwęża w leśną rzeczkę, a raz otwiera na szeroką taflę (wg opisu szlaków kajakowych Pojezierza Mazurskiego, stan na 16 października 2026 r.).
Krutynia prowadzi przez tereny leśne i cichsze niż główny szlak żeglowny, dlatego wybierają ją osoby szukające kontaktu z przyrodą, a nie ruchu dużych jachtów. To inny sposób zwiedzania Mazur niż rejs po otwartych Śniardwach.
Żegluga po tak dużych akwenach wymaga ostrożności. Nad bezpieczeństwem na Wielkich Jeziorach Mazurskich czuwają głównie trzy służby ratownicze, to znaczy Mazurskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe, Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe oraz Mazurska Służba Ratownicza z Okartowa. Na otwartych jeziorach, takich jak Śniardwy, trzeba liczyć się z nagłą zmianą pogody i silnym wiatrem, dlatego początkujący żeglarze zwykle zaczynają od mniejszych, osłoniętych akwenów (wg encyklopedycznego hasła o Krainie Wielkich Jezior Mazurskich, stan na 16 października 2026 r.).
Jezioro Nidzkie i Puszcza Piska – dzika strona Mazur
Jezioro Nidzkie to najdalej na południe wysunięty akwen systemu Wielkich Jezior Mazurskich, długie na 23 km i objęte strefą ciszy z zakazem silników spalinowych na większości powierzchni. Leży w Puszczy Piskiej, a jego brzegi w około 80 procentach porastają lasy (wg encyklopedycznego opisu Jeziora Nidzkiego, stan na 16 października 2026 r.).
Nidzkie ma kształt wygiętej rynny o maksymalnej szerokości 3800 m. Jego powierzchnię różne źródła podają od 1724 do 1831 ha, najczęściej około 1750 ha, a głębokość maksymalna sięga 23,7 m przy średniej 6,2 m. Część tafli stanowi rezerwat przyrody, a akwen uchodzi za jeden z najmniej przekształconych przez człowieka w całej krainie. Nad jeziorem stoi Leśniczówka Pranie z muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, poety związanego z tym miejscem (wg encyklopedycznego opisu Jeziora Nidzkiego, stan na 16 października 2026 r.).
Jezioro otacza Puszcza Piska, największy kompleks leśny Mazur, zajmujący około 100 tysięcy hektarów. Połowę puszczy obejmuje Mazurski Park Krajobrazowy, utworzony w 1977 roku i liczący około 53,6 tysiąca hektarów. W przeciwieństwie do polskich parków narodowych park krajobrazowy dopuszcza gospodarkę leśną i rolną, ale najcenniejsze fragmenty, jak rezerwat na jeziorze Łuknajno z ostoją łabędzia niemego, chroni się ściślej. Symbolem parku jest bocian biały, którego gniazda widać w okolicznych wsiach (wg encyklopedycznego opisu Puszczy Piskiej, stan na 16 października 2026 r.).
Które miasta warto odwiedzić na Mazurach?
Największym miastem Krainy Wielkich Jezior jest Giżycko z 27 310 mieszkańcami, a najbardziej rozpoznawalnym kurortem Mikołajki. Do tego dochodzą Węgorzewo na północnym krańcu szlaku, niewielki Ryn z krzyżackim zamkiem oraz Ruciane-Nida na południu (dane GUS oraz tabela miast Mazur, stan na 16 października 2026 r.).
| Miasto | Liczba mieszkańców | Powierzchnia | Co je wyróżnia |
|---|---|---|---|
| Giżycko | 27 310 (GUS, 1.01.2024) | 13,72 km² | most obrotowy, Twierdza Boyen, centrum żeglugi |
| Węgorzewo | 11 438 | 10,87 km² | północny kraniec szlaku, nad Mamrami |
| Ruciane-Nida | 4 579 | 17,07 km² | brama do Puszczy Piskiej, najmłodsze miasto Mazur |
| Mikołajki | 3 338 (GUS, 1.01.2025) | 9,32 km² | kurort nad Jeziorem Mikołajskim, stacja PAN |
| Ryn | 2 678 (GUS, 1.01.2024) | 4,13 km² | zamek krzyżacki między jeziorami |
Giżycko to brama Mazur dla żeglarzy. Leży nad Niegocinem, na wąskim przesmyku między jeziorami, a jego znakiem rozpoznawczym jest most obrotowy na Kanale Łuczańskim, czyli Giżyckim. Mikołajki, mniejsze liczebnie, pełnią rolę reprezentacyjnego kurortu nad Jeziorem Mikołajskim. Stałą żeglugę uruchomiono tu już w 1843 roku, a dziś działa w mieście Stacja Badawcza Instytutu Nenckiego Polskiej Akademii Nauk (wg danych GUS i encyklopedycznych opisów miast, stan na 16 października 2026 r.).
Ruciane-Nida leży tam, gdzie szlak wodny wchodzi w lasy, i jest najmłodszym miastem regionu, bo prawa miejskie otrzymało dopiero w 1966 roku. Węgorzewo zamyka szlak od północy, nad jeziorem Mamry. Każde z tych miast ma inny charakter, od gwarnego portu po spokojną bazę wypadową w głąb puszczy (wg encyklopedycznych opisów miast Mazur, stan na 16 października 2026 r.).
Twierdza Boyen i zamek w Rynie – zabytki Mazur
Najważniejszym zabytkiem militarnym Mazur jest Twierdza Boyen w Giżycku, zbudowana w latach 1844–1856 na planie gwiazdy i zajmująca około 100 hektarów. Starszym świadkiem dziejów regionu jest krzyżacki zamek w Rynie, wznoszony od około 1377 roku (wg encyklopedycznych opisów Twierdzy Boyen i Rynu, stan na 16 października 2026 r.).
Twierdzę Boyen postawiono z rozkazu króla Fryderyka Wilhelma IV na przesmyku zwanym Wyspą Giżycką, między jeziorem Kisajno, częścią kompleksu Mamr, a Niegocinem. Była przygotowana dla załogi liczącej około 3000 żołnierzy. Kamień węgielny położono 4 września 1844 roku, a nazwę Feste Boyen, od nazwiska pruskiego generała Hermanna von Boyena, król nadał oficjalnie 24 grudnia 1846 roku. Położenie w wąskim przesmyku między wodami dawało twierdzy naturalną ochronę i kontrolę nad przeprawą (wg encyklopedycznego opisu Twierdzy Boyen, stan na 16 października 2026 r.).
Zamek w Rynie jest o kilka wieków starszy. Krzyżacy zaczęli go budować około 1377 roku na wzgórzu między dwoma jeziorami, na planie prostokąta o wymiarach 44 na 52 metry, a jezioro Ołów pełniło rolę naturalnej fosy. Od 1393 roku Ryn był siedzibą komturstwa, czyli okręgu administracyjnego zakonu. Oba obiekty, choć z różnych epok, pokazują, że Mazury były przez wieki terenem przygranicznym i militarnym, a nie tylko wypoczynkowym (wg encyklopedycznego opisu Rynu, stan na 16 października 2026 r.).
Jaka przyroda żyje na Mazurach?
Mazury słyną z ptactwa wodnego – od kormorana, uważanego za symbol regionu, po łabędzia niemego, który najliczniej gniazduje na jeziorze Łuknajno. Poza ptakami żyją tu wydry, bobry i łosie, a na Pojezierzu Mazurskim ochroną objęto 1060 drzew uznanych za pomniki przyrody (wg encyklopedycznych opisów przyrody Mazur, stan na 16 października 2026 r.).
Lista gatunków jest długa. Nad wodami i mokradłami spotyka się perkoza dwuczubego, łyskę, czaplę siwą, a także rzadsze bociana czarnego, kanię czarną, orła przedniego i bielika. W Puszczy Piskiej żyją jelenie, łosie, bobry, sarny, dziki, głuszce, żurawie i wilki, a od niedawna wracają tam rysie. Mokradła i rozlewiska to także siedlisko dużych roślinożerców, takich jak łoś (wg encyklopedycznych opisów Krainy Wielkich Jezior i Puszczy Piskiej, stan na 16 października 2026 r.).
Krajobraz uzupełnia dziedzictwo lodowca w innej formie. Na Pojezierzu Mazurskim naliczono 139 głazów narzutowych, których obwody dochodzą do 19 metrów, a część z nich chronią rezerwaty. W runie puszczy rosną rzadkie rośliny, między innymi lilia złotogłów, rosiczka okrągłolistna i dziesięć gatunków storczykowatych. Podobną, choć bagienną przyrodę zobaczysz w pobliskiej dolinie Biebrzy, którą chroni Biebrzański Park Narodowy (wg encyklopedycznych opisów przyrody regionu, stan na 16 października 2026 r.).
Przyroda Mazur ma swój kalendarz. Łabędzie nieme najliczniej gniazdują na jeziorze Łuknajno, objętym rezerwatem, więc to tam najłatwiej obserwować duże stada ptactwa wodnego. Z kolei na przełomie września i października w lasach wokół jezior słychać rykowiska jeleni, czyli godowe ryki samców. Dla miłośników przyrody te dwa momenty, wiosenno-letnie gniazdowanie ptaków i jesienne rykowiska, bywają ważniejsze niż sam szczyt sezonu żeglarskiego (wg encyklopedycznych opisów przyrody Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, stan na 16 października 2026 r.).
Kiedy jechać i jak zaplanować wyjazd na Mazury?
Najlepszy czas na żeglarstwo i rejsy to lato, gdy drogi wodne są pełne, a przełom września i października to czas rykowisk jeleni słyszanych w lasach wokół jezior. Plan zależy od tego, czy szukasz tętniącego życiem kurortu, czy ciszy nad wodą (wg encyklopedycznych opisów przyrody i turystyki Mazur, stan na 16 października 2026 r.).
Jeśli zależy ci na żegludze i miejskim gwarze, rozbij bazę w Giżycku lub Mikołajkach, skąd blisko do głównych szlaków żeglugowych. Jeśli wolisz spokój, lepiej sprawdzi się południe krainy, czyli okolice Jeziora Nidzkiego i Puszczy Piskiej, gdzie obowiązuje strefa ciszy. Miłośnicy kajaków planują zwykle spływ Krutynią, a zwiedzający zabytki łączą Giżycko z Twierdzą Boyen i Ryn z zamkiem. Cen biletów, opłat portowych i terminów rejsów nie podajemy, bo zmieniają się w każdym sezonie i trzeba je sprawdzić u organizatorów przed wyjazdem.
Mazury dobrze łączą się też z innymi kierunkami w północnej Polsce. Jeśli planujesz dłuższą podróż z wyjazdem nad Bałtyk, możesz połączyć jeziora z miastem nad morzem i zajrzeć do naszego przewodnika o tym, co zobaczyć w Gdańsku. Taka trasa pokazuje dwa zupełnie różne oblicza polskiej Północy, jeziorne i morskie.
Trasę najlepiej rozłożyć na odcinki między miastami, bo szlak żeglowny prowadzi od Węgorzewa na północy po Ruciane-Nidę na południu, z Giżyckiem i Mikołajkami pośrodku. Zwiedzanie lądowe i wodne dobrze się uzupełniają, bo w jednym miejscu obejrzysz Twierdzę Boyen i most obrotowy, a w innym wypłyniesz na otwartą taflę Śniardw albo wejdziesz w ciszę Jeziora Nidzkiego. Nawet krótki pobyt pozwala więc zobaczyć zarówno gwarną, jak i dziką stronę regionu.
Najczęstsze pytania o Mazury
Gdzie leżą Mazury i Kraina Wielkich Jezior Mazurskich?
Mazury to region w północno-wschodniej Polsce, w województwie warmińsko-mazurskim. Jego geograficznym jądrem jest Kraina Wielkich Jezior Mazurskich, mezoregion środkowej części Pojezierza Mazurskiego o powierzchni 1732 km², z czego 486 km² zajmują jeziora. Głównymi ośrodkami są Giżycko, Mikołajki, Pisz i Węgorzewo.
Jakie jest największe jezioro na Mazurach?
Największe są Śniardwy, zarazem największe jezioro Polski. Ich powierzchnię Instytut Rybactwa Śródlądowego podaje na około 113,4 km², a katalog jezior Polski na 114,9 km². Drugie co do wielkości jest sąsiednie jezioro Mamry (około 98,5–102,8 km²), które jest jednak znacznie głębsze, bo sięga 43,8 m.
Jak mazurskie jeziora są ze sobą połączone?
Jeziora Krainy Wielkich Jezior Mazurskich spina w jeden żeglowny system sieć kanałów mazurskich, a różnice poziomów wody pokonują śluzy, na przykład Śluza Guzianka na południu. Dzięki temu można płynąć przez kolejne jeziora bez wyciągania łodzi, od Węgorzewa na północy po Ruciane-Nidę na południu.
Czym jest szlak kajakowy Krutyni?
Szlak rzeki Krutyni uchodzi za najpopularniejszy szlak kajakowy na Mazurach i jeden z najatrakcyjniejszych szlaków wodnych w Polsce. Prowadzi przez kilkanaście jezior połączonych krótkimi odcinkami rzecznymi, zwanymi strugami. Trasa biegnie przez tereny leśne i jest cichsza niż główny szlak żeglowny Wielkich Jezior.
Jakie miasta warto odwiedzić na Mazurach?
Największym miastem regionu jest Giżycko (27 310 mieszkańców wg GUS, stan na 1 stycznia 2024 r.) z mostem obrotowym i Twierdzą Boyen. Warto też zobaczyć kurort Mikołajki, Węgorzewo na północnym krańcu szlaku, Ruciane-Nidę przy Puszczy Piskiej oraz Ryn z krzyżackim zamkiem.
Czym jest Twierdza Boyen w Giżycku?
To pruska twierdza w kształcie gwiazdy, zbudowana w latach 1844–1856 z rozkazu króla Fryderyka Wilhelma IV, na przesmyku między jeziorami Kisajno i Niegocin. Zajmuje około 100 hektarów i była przygotowana dla załogi liczącej około 3000 żołnierzy. Nazwę Feste Boyen nadano jej oficjalnie 24 grudnia 1846 r., od nazwiska generała Hermanna von Boyena.
Źródła
Dane geograficzne, morfometryczne i historyczne odczytano bezpośrednio u wydawców, stan na 16 października 2026 r. Rozbieżności powierzchni jezior podano w tekście.
- Kraina Wielkich Jezior Mazurskich oraz Pojezierze Mazurskie – geografia regionu, pochodzenie jezior, szlaki i przyroda.
- Opisy jezior: Śniardwy, Mamry, Jezioro Nidzkie – dane za Instytutem Rybactwa Śródlądowego i „Katalogiem jezior Polski” A. Choińskiego.
- Lasy i ochrona: Puszcza Piska (w tym Mazurski Park Krajobrazowy i rezerwat Łuknajno).
- Miasta i zabytki: Giżycko, Mikołajki, Węgorzewo, Ryn, Twierdza Boyen (dane ludnościowe za GUS).