Jakie są polskie zwyczaje bożonarodzeniowe?

Kolorowa szopka krakowska z wieżami na Rynku Głównym w Krakowie w grudniowy wieczór

Zwyczaje bożonarodzeniowe w Polsce nie kończą się na wieczorze wigilijnym. Zaczynają się w adwencie i trwają co najmniej do Trzech Króli. Najważniejsze z nich to roraty i wieniec adwentowy, opłatek i wieczerza wigilijna, choinka, pasterka, kolędowanie oraz szopka krakowska. Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa (NID) tradycje Wigilii trafiły w 2025 r. na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a UNESCO wpisało w 2018 r. szopkarstwo krakowskie na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości.

Dawna polszczyzna miała na ten czas własną nazwę. Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej” pisał, że lud nazywał Boże Narodzenie Godami, a Godami nazywał też cały czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli. Wieczory tego okresu uchodziły za „święte”, więc odkładano wtedy pracę, a śpiewano kolędy i odwiedzano sąsiadów.

Poniżej opisane są kolejne etapy świąt – adwent z roratami, Wigilia w różnych wyznaniach, pochodzenie choinki, pasterka i kolędy, regionalne kolędowanie, szopka krakowska oraz dni od Trzech Króli do Gromnicznej. Pozostałe święta roku obrzędowego przedstawia przewodnik po polskich tradycjach i zwyczajach.

Jak długo trwa w Polsce okres świąt Bożego Narodzenia?

Zwyczaje bożonarodzeniowe zaczynają się w adwencie, który obejmuje cztery niedziele przed 25 grudnia, i wygasają stopniowo po Trzech Królach. Zygmunt Gloger pisał, że lud nazywał Godami czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, czyli do 6 stycznia.

Według Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (PME) cztery świece na wieńcu adwentowym oznaczają właśnie te cztery niedziele. Według Glogera z pierwszą niedzielą adwentu zaczyna się nowy rok kościelny. Wyrażenie „od god” oznaczało w jednych stronach Polski czas od Bożego Narodzenia, a w innych od Nowego Roku.

Gloger przytacza przysłowie, które wyznaczało rytm pracy w tym okresie: „Od Godów do Nowego Roku, siedź prządko jeno do zmroku, a od Nowego Roku do Trzech Króli – do samej wieczerzy”. Z okresem świąt łączy się jeszcze 2 lutego, gdy w kościołach święci się gromnice.

W sezonie 2026/2027 najważniejsze daty wypadają następująco (przepisy według stanu na 16 listopada 2026 r.):

Data Dzień tygodnia Co się wtedy dzieje
29 listopada 2026 niedziela pierwsza niedziela adwentu
3 grudnia 2026 czwartek pierwszy czwartek grudnia, w który według UNESCO szopkarze przynoszą szopki na Rynek Główny w Krakowie
6, 13 i 20 grudnia 2026 niedziele trzy niedziele przed Wigilią, w które nie obowiązuje zakaz handlu
24 grudnia 2026 czwartek Wigilia Bożego Narodzenia, ustawowy dzień wolny od pracy
26 grudnia 2026 sobota drugi dzień świąt, kolędowanie pod oknami w Wiśle
31 grudnia 2026 i 1 stycznia 2027 czwartek i piątek noworoczne kolędowanie Dziadów na Żywiecczyźnie
5 stycznia 2027 wtorek szczodry wieczór, chodzenie po szczodrokach w Karczmiskach
6 stycznia 2027 środa Święto Trzech Króli, ustawowy dzień wolny od pracy
2 lutego 2027 wtorek święto zwane Gromniczną, święcenie gromnic

Jakie zwyczaje bożonarodzeniowe zaczynają się w adwencie?

Adwent to czas przygotowania do świąt. Według Glogera milkła wtedy wesoła muzyka, ludzie szli do spowiedzi jak na Wielkanoc, a przez cały adwent odprawiano roraty.

Gloger pisał, że dawniej adwent trwał 40 dni, podobnie jak Wielki Post, i zaczynał się dzień po św. Marcinie. Nazywano go wtedy czterdziestnicą. Ostatni dzień starego roku kościelnego wypadał przed adwentem, a w ostatni dzień roku wróżono o przyszłości. Z tego Gloger wywodził wróżby zamążpójścia w przeddzień św. Andrzeja, czyli dzisiejsze andrzejki. Przytacza też przysłowie o patronach dni, od których zaczynał się adwent: „Święta Katarzyna klucze pogubiła, święty Jędrzej znalazł – zamknął skrzypki zaraz”.

Na Mazowszu i Podlasiu z adwentem wiązała się gra na ligawkach. Według Glogera przez cały adwent, rano i wieczorem, wychodzono przed dom i grano na ligawkach. Ligawka to drewniany instrument dęty. Według PME ligawy z Łempic w powiecie wysokomazowieckim mają około 1 metra długości, a w 2018 r. muzeum pisało, że wieś należy do nielicznych miejsc na Podlasiu i Mazowszu, gdzie wyrób ligaw i gra na nich przetrwały.

Czym są roraty?

Roraty to msza adwentowa ku czci Najświętszej Maryi Panny, odprawiana przed świtem. Nazwa pochodzi od pierwszych słów łacińskich „Rorate coeli”, czyli „nieba, spuśćcie rosę”. Gloger pisał, że mszę tę śpiewano w Polsce przez cały adwent, a ciemność przed świtem symbolizowała świat oczekujący na przyjście Chrystusa. Do sześciu świec dodawano siódmą, wyższą, która oznaczała Maryję. W Krakowie dla śpiewu rorat założono kolegium rorantystów.

Skąd w polskich domach wziął się wieniec adwentowy?

Wieniec adwentowy przyszedł do Polski z Niemiec. Według PME pierwszy wieniec wykonał w 1839 r. w Hamburgu ewangelicki pastor Johann Hinrich Wichern dla dzieci z prowadzonego przez siebie przytułku. Miał drewnianą konstrukcję o średnicy 2 metrów i 24 świece, po jednej na każdy dzień adwentu. Na Górnym Śląsku wieniec pojawił się prawdopodobnie na przełomie XIX i XX wieku, w latach 20. XX wieku na Warmii, a w latach 70. na Śląsku Cieszyńskim. Od lat 20. XX wieku zwyczaj przejmowali także katolicy.

Dziś na wieńcu stoją 4 świece, zapalane kolejno w każdą niedzielę adwentu. Według PME w dawnej tradycji trzy świece były fioletowe, a jedna różowa. Różową zapala się w trzecią niedzielę adwentu. To jedyna niedziela adwentu, w której według Ogólnego wprowadzenia do Mszału Rzymskiego kapłan może założyć różowy ornat zamiast fioletowego. Kalendarz adwentowy, którego tradycję także zapoczątkowali niemieccy luteranie, rozpowszechnił się w Polsce według PME dopiero od lat 90. XX wieku.

Jak wygląda polska Wigilia według Krajowej listy niematerialnego dziedzictwa?

Według NID wieczór wigilijny zaczyna się z pierwszą gwiazdką. Przy stole nakrytym białym obrusem, z sianem pod spodem, domownicy dzielą się opłatkiem i podają 12 postnych dań.

NID wpisał „Tradycje Wigilii Bożego Narodzenia w Polsce” na krajową listę 15 stycznia 2025 r. jako wpis nr 108. Według opisu nazwa Wigilii pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego czuwanie. Wigilię obchodzą zarówno osoby głęboko religijne, jak i te, dla których jest przede wszystkim czasem rodzinnym.

Opis NID wymienia elementy, które składają się na ten wieczór:

  • pierwsza gwiazdka – symbol gwiazdy betlejemskiej, od której zaczyna się wieczerza,
  • siano pod białym obrusem – symbol pokory i narodzin Jezusa w stajence,
  • opłatek – wieczerzę poprzedza wspólna modlitwa i dzielenie się opłatkiem z życzeniami,
  • 12 postnych dań – na pamiątkę 12 apostołów albo 12 miesięcy roku,
  • dodatkowe nakrycie – znak gotowości przyjęcia niespodziewanego gościa, wywodzący się z dawnych wierzeń związanych z kultem przodków.

Na stole pojawiają się zależnie od regionu barszcz czerwony z uszkami, kapusta z grochem, ryby (przede wszystkim karp) i pierogi z kapustą i grzybami. Według NID mak i suszone owoce to ślad dawnych zwyczajów zaduszkowych, bo uważano je za pokarm dla dusz przodków. Prezenty dzieci znajdują pod choinką. W zależności od regionu przynosi je Święty Mikołaj, Aniołek, Dzieciątko Jezus albo Gwiazdor. Różnice między regionami opisuje też tekst o regionalnych obrzędach polskich świąt.

Czy Wigilia jest dniem wolnym od pracy?

Tak, od 2025 r. Ustawa z 6 grudnia 2024 r. o zmianie ustawy o dniach wolnych od pracy (Dz.U. 2024 poz. 1965) dopisała 24 grudnia do listy dni ustawowo wolnych i weszła w życie 1 lutego 2025 r. Ta sama ustawa zmieniła zasady handlu w grudniu. Zakaz handlu nie obowiązuje w trzy kolejne niedziele przed Wigilią, ale pracownik lub inna osoba zatrudniona w handlu może pracować przy handlu najwyżej w dwie z nich. W 2026 r. Wigilia wypada w czwartek, a niedziele bez zakazu handlu to 6, 13 i 20 grudnia. Według bazy aktów prawnych ELI ustawa obowiązuje (stan na 16 listopada 2026 r.).

Jak obchodzą Wigilię grekokatolicy, prawosławni i ewangelicy?

Wpis NID obejmuje także Kościoły wschodnie i ewangelickie. Grekokatolicy obchodzą Wigilię 24 grudnia, co według NID obowiązuje od 2023 r. Wierni Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego świętują 24 grudnia albo 6 stycznia, zależnie od parafii. W obu tradycjach na stole są siano, czosnek i świeca, a w niektórych domach diduch, czyli ozdobny snop ze słomy. Zamiast opłatka dzieli się prosforą maczaną w miodzie, a obowiązkowe są kutia i kompot z suszu. Kościół ewangelicki nie ustalił jednolitego modelu obchodów. Na wigilijnym stole ewangelików pojawiają się Pismo Święte i świece Diakonii, a święta otwiera nabożeństwo wigilijne albo jutrznia.

Skąd w polskich domach wzięła się choinka i dawne ozdoby świąteczne?

Choinka jest w Polsce zwyczajem przejętym. Według Glogera ubieraną sosenkę lub jodełkę przyjęto w Warszawie od Niemców w latach 1795–1806, a wcześniej u belek izby wieszano gwiazdki z kolorowych opłatków.

Gloger nazywa lata 1795–1806 „czasami pruskimi”. Drzewko ubierano wtedy dla dzieci orzechami, cukierkami, jabłuszkami i świeczkami. Dawne gwiazdki z opłatka upamiętniały gwiazdę zwiastującą narodziny Zbawiciela. Gloger, powołując się na Gołębiowskiego, dodaje, że tam, gdzie trzymano się starego obyczaju, wisiały one przez cały rok. Odnotowuje też, że podarunki dawane w Wigilię dzieciom i domownikom nazywano „na gwiazdkę”.

Opłatek był więc materiałem dekoracyjnym, a nie tylko obrzędowym. NID wpisał na krajową listę dwie takie tradycje:

  • światy z opłatka na Lubelszczyźnie (wpis nr 129 z 24 czerwca 2026 r.) – przestrzenne kule i bryły sklejane z opłatka wodą, śliną albo klajstrem, wieszane nad stołem wigilijnym, przy podłaźniczce, choince albo w świętym kącie,
  • ozdoby z opłatka z Doliny Liwca koło Węgrowa (wpis nr 100 z 8 sierpnia 2024 r.) – zwyczaj, który według NID sięga połowy XVIII wieku; wierzono, że opłatki chronią dom przed ogniem i piorunami.

NID opisuje też ozdoby ze słomy żytniej z Majdanu Kozłowieckiego, Annoboru i Łucki-Kolonii (wpis nr 132 z 17 lipca 2026 r.). Gospodynie robiły z niej podłaźniczki, pająki, a z czasem łańcuchy i inne ozdoby choinkowe. Ci sami twórcy wyplatają dziś także elementy wieńców na dożynki.

Według PME z Wysp Brytyjskich przyszedł do Polski zwyczaj, by łamać się opłatkiem i całować właśnie pod jemiołą. Samą jemiołą dekorowano izby także w dawnej Polsce. Muzeum przytacza przysłowie „Kto nie ma jemioły, cały rok goły” i staropolską nazwę rośliny – „starzęśla”.

Czym jest pasterka i co wyróżnia polskie kolędy?

Pasterka to według NID uroczysta msza o północy z 24 na 25 grudnia, w czasie której do żłóbka w szopce wnosi się figurę Dzieciątka Jezus. Kolędy śpiewa się od Wigilii przez cały okres świąt.

Szopka w kościele przedstawia scenę narodzin z figurami Maryi, Józefa, aniołów, pasterzy i zwierząt. W katolickich domach pasterka zamyka wieczór wigilijny. NID zwraca uwagę, że polskie kolędy, takie jak „Wśród nocnej ciszy” czy „Bóg się rodzi”, przekazywano głównie ustnie, a to przyczynia się do różnic w ich śpiewie między regionami.

Gloger wywodził słowo „kolęda” od łacińskiego „calendae”, czyli nazwy pierwszego dnia miesiąca. Pisał, że w średniowieczu Nowy Rok zaczynał się 24 grudnia, więc dawna nazwa noworocznego święta i noworocznych darów połączyła się z Bożym Narodzeniem. Według Glogera kolędę „W żłobie leży” śpiewano na nutę poloneza grywanego na dworach królów polskich w XVII wieku.

Gloger przytacza też opinię Stanisława Tarnowskiego. Według Tarnowskiego polska kolęda jest pieśnią religijną, ale prawie nigdy modlitwą, bo opowiada historię. Betlejem przypomina w niej polską wieś, pasterze rozmawiają jak wiejscy parobcy, a w tle są grudniowy mróz, kożuchy i domowe sprzęty.

Na czym polega kolędowanie i jak wygląda w regionach Polski?

Kolędowanie to chodzenie przebranych grup od domu do domu z życzeniami i kolędami. NID wpisał na krajową listę kilka jego regionalnych odmian, od Kaszub po Żywiecczyznę.

Gloger opisywał, że w Gody przebierano się za Żydów, Cyganów, niedźwiedzie, kozy i tury, a po domach chodzono z szopką, czyli jasełkami, oraz z gwiazdą. Młodzież przebrana za Heroda, jego hetmana, żołnierzy, śmierć i diabła odgrywała sceny z historii biblijnej. Według NID kolędnicy dostają dziś w zamian jedzenie albo drobne datki.

Według opisów NID kolędowanie żyje dziś w kilku regionach:

  • Kaszuby, gmina Sierakowice – gwiôzdka (wpis nr 37). Zespoły liczą zwykle od 10 do 15 kawalerów w wieku od 15 do 30 lat. Chodzą od wigilijnego popołudnia niemal do pasterki i odwiedzają kilkadziesiąt gospodarstw. Członkowie grupy przez lata chodzenia z gwiôzdką nie zasiadają do rodzinnej wieczerzy.
  • Bory Tucholskie – w Wigilię chodzą gwiazdory (wpis nr 108).
  • okolice Kalisza – Wilijarze, czyli kawalerowie w strojach wzorowanych na napoleońskich, którzy odgrywają żartobliwe scenki i zostawiają cukierki (wpis nr 108).
  • Wisła – kolędnicy w strojach góralskich chodzą w drugi dzień świąt i śpiewają pod oknami kolędy skierowane do poszczególnych członków rodziny (wpis nr 112).
  • Żywiecczyzna – 31 grudnia i 1 stycznia chodzą noworoczni przebierańcy zwani Dziadami (wpis nr 20). Przebierać się mogą tylko mężczyźni, którzy odgrywają m.in. Konia, Niedźwiedzia, Diabła, Śmierć i Kominiarza.
  • Karczmiska na Lubelszczyźnie – 5 stycznia, w wigilię Trzech Króli, chodzi się po szczodrokach (wpis nr 114).

Każda postać Dziadów ma według NID swoje znaczenie. Koń oznacza siłę i zdrowie, a Niedźwiedź męstwo i płodność. Postaci obcych przybyszów miały przynosić gospodarzom pomyślność w nowym roku.

Czym wyróżnia się szopka krakowska wpisana na listę UNESCO?

Szopka krakowska to lekka konstrukcja z listewek albo tektury, oklejona kolorowym papierem i staniolem, która łączy scenę Bożego Narodzenia z architekturą Krakowa. UNESCO wpisało szopkarstwo krakowskie w 2018 r. na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości.

Według NID pierwsze szopki krakowskie powstały w połowie XIX wieku. Budowali je cieśle i murarze z podkrakowskich okolic, głównie ze Zwierzyńca, jako dodatkowe zajęcie w martwym sezonie budowlanym. W okresie świąt chodzili z szopkami po domach. Sam zwyczaj wywodzi się według NID ze szopek i jasełek wystawianych dawniej w kościołach. Gloger przytacza opis ks. Jędrzeja Kitowicza z czasów Augusta III, w którym obok Świętej Rodziny, aniołów i pasterzy widać panów w karetach, mieszczan, chłopów wiozących zboże na targ i kobiety dojące krowy.

Każda szopka krakowska ma scenę narodzin z aniołami, trzema królami, pasterzami i zwierzętami. Według NID twórcy dodają postaci historyczne i bohaterów narodowych, legendy krakowskie, krakowiaków i górali, a także znanych współczesnych ludzi. Stałym elementem pozostaje nawiązanie do architektury najważniejszych zabytków Krakowa.

Konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską odbywa się według NID od 1937 r., z przerwą na lata II wojny światowej. Od 1946 r. organizuje go Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Szopki ustawia się na Rynku Głównym, u stóp pomnika Adama Mickiewicza. UNESCO podaje, że twórcy przynoszą je tam w pierwszy czwartek grudnia, który w 2026 r. wypada 3 grudnia. Muzeum udostępnia szopki publiczności od grudnia do lutego. Według UNESCO co roku nowe szopki buduje około 40 najbardziej aktywnych twórców, a NID pisze o kilkudziesięciu czynnych szopkarzach z czterech pokoleń.

Jak kończy się okres świąteczny od Trzech Króli do 2 lutego?

Według Glogera „święte wieczory” kończył szczodry wieczór przed świętem Trzech Króli. Samo święto 6 stycznia jest od 2011 r. ustawowym dniem wolnym od pracy, a 2 lutego przypada święto zwane Gromniczną.

Gloger pisał, że dzień Trzech Króli nazywano „szczodrym dniem” na pamiątkę darów, które królowie złożyli Jezusowi. Wieczór przed nim nazywano „szczodrym wieczorem”. Dzieci, czeladź i krewni dostawali wtedy upominki i pierogi zwane szczodrakami. Podobny zwyczaj znany jest w Karczmiskach na Lubelszczyźnie. Według NID co roku 5 stycznia, od ponad 100 lat, chodzą tam kolędnicy zwani scodrocarzami. Gospodarze częstują ich słodyczami i rogalikami nazywanymi szczodrokami.

Święto Trzech Króli trafiło do kalendarza dni wolnych na mocy ustawy z 24 września 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2010 nr 224 poz. 1459). Ustawa dopisała 6 stycznia do ustawy o dniach wolnych od pracy i obowiązuje od 1 stycznia 2011 r. (według ELI, stan na 16 listopada 2026 r.). W 2027 r. święto wypada w środę.

2 lutego przypada święto Ofiarowania Pańskiego. Gloger opisywał je jako święto Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny i wyjaśniał, że nazywa się je Gromniczną, bo tego dnia święci się w kościele gromnice. Gromnica to gruba świeca, zwykle z żółtego wosku, którą zapalano podczas burzy i trzymano w domu dla umierających. W 2027 r. Gromniczna wypada we wtorek. Według UNESCO Muzeum Historyczne Miasta Krakowa pokazuje szopki krakowskie właśnie do lutego.

Najczęstsze pytania o zwyczaje bożonarodzeniowe

Ile potraw podaje się na Wigilię?

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa tradycja każe przygotować 12 postnych dań. Liczba ta symbolizuje 12 apostołów albo 12 miesięcy roku, a skład potraw zależy od regionu.

Od kiedy Wigilia jest dniem wolnym od pracy?

Od 2025 r. Ustawa z 6 grudnia 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1965) dopisała 24 grudnia do dni ustawowo wolnych od pracy i weszła w życie 1 lutego 2025 r. Według ELI obowiązuje (stan na 16 listopada 2026 r.).

Kiedy zaczyna się adwent w 2026 roku?

Adwent obejmuje cztery niedziele przed Bożym Narodzeniem. W 2026 r. Boże Narodzenie wypada w piątek, więc pierwsza niedziela adwentu przypada 29 listopada, a kolejne 6, 13 i 20 grudnia.

Skąd wzięła się choinka w Polsce?

Według Zygmunta Glogera zwyczaj ubierania sosenki lub jodełki przyjęto w Warszawie od Niemców w latach 1795–1806. Wcześniej w polskich domach wieszano u belek gwiazdki z kolorowych opłatków.

Kiedy odbywa się konkurs szopek krakowskich?

Według UNESCO szopkarze przynoszą szopki na Rynek Główny w Krakowie w pierwszy czwartek grudnia, który w 2026 r. wypada 3 grudnia. Według NID konkurs odbywa się od 1937 r., z przerwą na lata II wojny światowej, a od 1946 r. organizuje go Muzeum Historyczne Miasta Krakowa.

Do kiedy trwa okres świąt Bożego Narodzenia w polskiej tradycji?

Według Zygmunta Glogera ludowe Gody trwały od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, a „święte wieczory” kończył szczodry wieczór 5 stycznia. Z okresem świąt łączy się jeszcze 2 lutego, święto Ofiarowania Jezusa w świątyni, nazywane Gromniczną.

O autorze: Redakcja Przeglądu Polskiego – zespół piszący o polskich tradycjach, kulturze i historii. Podstawą tego materiału są źródła odczytane bezpośrednio u wydawców 16 listopada 2026 r., to znaczy wpisy Krajowej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego Narodowego Instytutu Dziedzictwa o tradycjach Wigilii, o szopkarstwie krakowskim, o kaszubskiej gwiôzdce i o światach z opłatka, opis szopkarstwa krakowskiego na liście UNESCO, artykuły Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, hasła z Encyklopedii staropolskiej Zygmunta Glogera oraz ustawa o dniach wolnych od pracy w Wigilię w bazie ELI.

Kontakt z redakcją: redakcja@przegladpolski.pl


Author: Marcin Kowalski

Dodaj komentarz