W polskich lasach gatunki iglaste zajmują 68,7 proc. powierzchni, a sama sosna 59,1 proc. – wynika z Wielkoobszarowej Inwentaryzacji Stanu Lasu za lata 2021–2025. Największym drzewem liściastym pod względem zajmowanej powierzchni jest dąb z udziałem 8,1 proc., tuż za nim brzoza i buk, oba po 6,5 proc.
Ta przewaga jednego gatunku nie jest dziełem przyrody. Lasy zajmują w Polsce najsłabsze gleby, bo lepsze zabrało rolnictwo minionych wieków – podają Lasy Państwowe – a gospodarka leśna dawnych lat obsadzała je przede wszystkim sosną. Skutek widać dziś w statystyce i w krajobrazie – w Lubuskiem i w Wielkopolsce las oznacza zwykle bór sosnowy, a w Małopolsce i na Podkarpaciu zupełnie co innego.
Osobno działa ochrona prawna. Dziewięć gatunków drzewiastych jest chronionych wszędzie tam, gdzie rosną dziko, a pojedyncze drzewo zostaje pomnikiem przyrody dopiero po przekroczeniu progu obwodu pnia właściwego dla swojego gatunku.
Jakie drzewa rosną w Polsce najczęściej?
Najczęstszym drzewem w Polsce jest sosna, panująca na 59,1 proc. powierzchni lasów. Tak wynika z Wielkoobszarowej Inwentaryzacji Stanu Lasu, którą Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej przeprowadziło w cyklu 2021–2025 na wszystkich lasach kraju, bez względu na to, kto jest ich właścicielem. Wyniki odniesiono do powierzchni 9 289 042 ha, którą dla lasów wszystkich form własności podał GUS na 31 grudnia 2024 r.
Cztery gatunki wystarczą, żeby opisać ponad 80 proc. polskich lasów. Po sośnie najwięcej powierzchni zajmuje dąb, potem brzoza i buk, przy czym te dwa ostatnie mają dokładnie taki sam udział. Pozostała jedna piąta powierzchni rozkłada się na kilkanaście innych gatunków.
| Grupa lub gatunek | Udział powierzchni | Uwaga |
|---|---|---|
| Gatunki iglaste razem | 68,7 proc. | w lasach Lasów Państwowych 70,4 proc., w parkach narodowych 51,4 proc. |
| Sosna | 59,1 proc. | 61,1 proc. w Lasach Państwowych, 56,0 proc. w lasach prywatnych |
| Dąb | 8,1 proc. | najliczniejszy gatunek liściasty w kraju |
| Brzoza | 6,5 proc. | udział równy bukowi |
| Buk | 6,5 proc. | w lasach prywatnych 9,3 proc. |
Las jest przy tym siedliskiem dla reszty przyrody. Lasy Państwowe szacują, że żyje w nim około 65 proc. wszystkich krajowych gatunków roślin, zwierząt i grzybów. Do lasu chodzi się także po grzyby jadalne, a ich zbiór ma swój sezon grzybowy.
Co znaczy „gatunek panujący” w statystyce lasu?
Gatunek panujący to ten, który ma w danym drzewostanie największy udział, a nie jedyny, który tam rośnie. Las opisany w statystyce jako sosnowy zwykle ma domieszkę brzozy, dębu czy świerka – po prostu żaden z nich nie przeważa.
Widać to dobrze na obszarach, których ewidencja gruntów nie wykazuje jako lasu, choć rośnie na nich roślinność leśna. Inwentaryzacja objęła takich terenów 1 193 366 ha i proporcje są tam odwrócone. Gatunki liściaste zajmują 66,8 proc. powierzchni, a sosna, choć nadal przeważa, schodzi do 29,9 proc. Zaraz za nią brzoza z udziałem 24,4 proc. i olsza z 17,8 proc. Tam, gdzie nikt nie sadził, las wygląda inaczej niż w statystyce leśnictwa.
Drzewa iglaste w Polsce – sosna, świerk, jodła i modrzew
Wśród drzew iglastych tylko sosna ma udział liczony w dziesiątkach procent. Pozostałe gatunki iglaste – świerk, jodła, modrzew, daglezja – mieszczą się w różnicy między udziałem wszystkich iglastych (68,7 proc.) a udziałem samej sosny (59,1 proc.), czyli w niecałych dziesięciu punktach procentowych.
Siedliska borowe, czyli te najuboższe, zajmują według Lasów Państwowych 49,2 proc. powierzchni polskich lasów, a pozostałe 50,8 proc. przypada na żyźniejsze siedliska lasowe. Dzisiejsza przewaga sosny wynika jednak ze sposobu prowadzenia gospodarki leśnej w przeszłości, gdy monokultury były odpowiedzią na zapotrzebowanie przemysłu na drewno – jak podają Lasy Państwowe. Sosna znosi przy tym piaski, na których inne drzewa sobie nie radzą. Na takim piaszczystym podłożu leży pod Warszawą Kampinoski Park Narodowy. Sam park pisze o „unikalnych ekosystemach wydm śródlądowych, bagien i lasów puszczańskich”.
Górski zestaw gatunków wygląda inaczej. W części zachodniej przeważa świerk, w części wschodniej świerk z bukiem – podają Lasy Państwowe. Siedliska górskie obejmują 8,5 proc. powierzchni lasów kraju, wyżynne kolejne 6,7 proc. Do gatunków iglastych zalicza się też dwa drzewa górskie objęte ochroną, kosodrzewinę i limbę.
Drzewa liściaste w Polsce – dąb, buk, brzoza i olsza
Drzewostany liściaste zajmują dziś niemal 32 proc. powierzchni lasów wszystkich form własności. Na gruntach zarządzanych przez PGL LP ich udział wzrósł w latach 1945–2024 z 13 do około 31 proc. – tak opisują tę zmianę Lasy Państwowe.
Za wzrostem stoi odejście od monokultur, czyli upraw jednego gatunku. Sadzono je, gdy przemysł potrzebował drewna, ale okazały się mało odporne na czynniki klimatyczne i łatwo padały ofiarą szkodników. Dziś skład gatunkowy dostosowuje się do tego, co na danym siedlisku rosłoby naturalnie, więc przybywa dębów, jesionów, klonów, jaworów, wiązów, brzóz, buków, olch, topól, grabów, osik, lip i wierzb.
Proporcje wewnątrz grupy liściastej zależą od właściciela lasu. W lasach Lasów Państwowych dąb zajmuje 8,8 proc. powierzchni, brzoza 6,8 proc., a buk 5,9 proc. – wynika z inwentaryzacji BULiGL. W lasach prywatnych kolejność jest inna. Buk ma tam 9,3 proc., olcha 8,6 proc., dąb 5,3 proc., a brzoza tylko 2,9 proc.
Gdzie w Polsce rośnie najwięcej dębów?
Najwięcej dębu ma województwo lubelskie – 14,5 proc. powierzchni tamtejszych lasów. Najmniej województwo pomorskie z udziałem 4,6 proc. Rozpiętość jest więc trzykrotna, choć chodzi o ten sam kraj i ten sam gatunek.
W podziale na krainy przyrodniczo-leśne, którym leśnicy opisują naturalne warunki wzrostu, najwyższy udział dębu przypada krainie śląskiej (12,5 proc.), a najniższy karpackiej (2,1 proc.). Dąb szypułkowy i bezszypułkowy mają przy tym jeden z najwyższych progów pomnikowych – 300 cm obwodu pnia.
Jak gatunki drzew rozkładają się na mapie kraju?
Udział sosny waha się między województwami od 81,1 proc. w lubuskim do 17,2 proc. w małopolskim. Tuż za lubuskim znajdują się kujawsko-pomorskie z 77,1 proc. i wielkopolskie z 75,4 proc.
Podobnie rozkładają się gatunki iglaste jako całość. Najwięcej mają ich lasy lubuskiego (83,2 proc.), kujawsko-pomorskiego (79,0 proc.), wielkopolskiego (77,8 proc.) i łódzkiego (77,1 proc.), najmniej lasy lubelskiego (56,3 proc.) i podkarpackiego (58,0 proc.). Brzoza koncentruje się na północnym wschodzie – w warmińsko-mazurskim zajmuje 12,5 proc. powierzchni lasów, a w małopolskim 2,3 proc.
Krainy przyrodniczo-leśne układają ten sam obraz jeszcze wyraźniej. Sosna panuje na 79,4 proc. lasów krainy wielkopolsko-pomorskiej, a w krainie sudeckiej schodzi do 3,9 proc. i w karpackiej do 8,1 proc. W górach jej miejsce zajmuje świerk, a na wschodzie świerk z bukiem.
Krańce tej mapy dobrze widać w dwóch parkach narodowych. W Bieszczadzkim Parku Narodowym lasy zajmują 83 proc. powierzchni, a przy górnej granicy lasu buczyny i jaworzyny przybierają postać skarlałych drzewostanów zwanych krzywulcami – park tłumaczy to brakiem regla górnego i bezpośrednim kontaktem lasów liściastych z połoninami. W Słowińskim Parku Narodowym znaczne obszary 32-kilometrowej Mierzei Łebskiej pokrywają nadmorskie bory sosnowe zwane bażynowymi, od rosnącej w ich runie bażyny czarnej. Na samej mierzei nasadzono enklawy kosodrzewiny i skupiska sosny czarnej.
Ile lat mają polskie drzewostany?
Średni wiek drzewostanu w Polsce wynosi 62 lata, ale rozrzut między formami własności sięga trzydziestu lat. Inwentaryzacja BULiGL za lata 2021–2025 podaje 57 lat dla lasów prywatnych, 62 lata dla lasów Lasów Państwowych, 78 lat dla gminnych i 88 lat dla lasów w zarządzie parków narodowych.
Decyduje o tym udział drzewostanów naprawdę starych. W parkach narodowych drzewostany szóstej klasy wieku i starsze, czyli te powyżej stu lat, zajmują 43,5 proc. powierzchni. W lasach Lasów Państwowych 16,7 proc., a w prywatnych zaledwie 5,8 proc.
Od wieku zależy wprost ilość drewna stojącego na hektarze. Średnia zasobność polskich lasów to 295,7 m³ grubizny na hektar i rośnie z wiekiem drzewostanu od 23,6 m³/ha w pierwszej klasie wieku (1–20 lat) do 511,0 m³/ha w drzewostanach powyżej 121 lat. Najwyższą zasobność mają lasy parków narodowych – 419,2 m³/ha.
W skali kraju las się starzeje. Powierzchnia drzewostanów starszych niż 80 lat wzrosła od końca II wojny światowej z 0,9 mln ha do około 2,3 mln ha, czyli ponaddwukrotnie – wynika z danych Lasów Państwowych.
Które drzewa w Polsce są objęte ochroną gatunkową?
Ochrona gatunkowa obejmuje dziewięć gatunków drzewiastych: sześć ochroną ścisłą i trzy częściową. Wykaz zawiera rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409), które nie było nowelizowane i w dniu 2 września 2026 r. pozostaje w mocy.
Ochrona ścisła dotyczy trzech brzóz, dwóch jarzębów i jednej sosny: brzozy ojcowskiej, karłowatej i niskiej, jarzębu brekinii, zwanego brzękiem, jarzębu szwedzkiego oraz sosny błotnej. Trzy brzozy oznaczono w załączniku jako gatunki wymagające ochrony czynnej, czyli takie, przy których samo zaniechanie ingerencji nie wystarczy – trzeba dla nich utrzymywać siedlisko. Ochroną częściową objęto cis pospolity, sosnę limbę i sosnę kosą, znaną szerzej jako kosodrzewina.
| Gatunek | Nazwa naukowa | Rodzaj ochrony |
|---|---|---|
| brzoza ojcowska | Betula × oycoviensis | ścisła, wymaga ochrony czynnej |
| brzoza karłowata | Betula nana | ścisła, wymaga ochrony czynnej |
| brzoza niska | Betula humilis | ścisła, wymaga ochrony czynnej |
| jarząb brekinia (brzęk) | Sorbus torminalis | ścisła |
| jarząb szwedzki | Sorbus intermedia | ścisła |
| sosna błotna | Pinus × rhaetica | ścisła |
| cis pospolity | Taxus baccata | częściowa |
| sosna limba (limba) | Pinus cembra | częściowa |
| sosna kosa (kosodrzewina) | Pinus mugo | częściowa |
Ochrona gatunkowa działa inaczej niż ochrona pojedynczego drzewa. Obejmuje cały gatunek wszędzie tam, gdzie rośnie dziko, niezależnie od rozmiaru i wieku okazu. Ten sam mechanizm prawny obejmuje faunę – obok roślin ustawa wymienia także zwierzęta i grzyby.
Kiedy pojedyncze drzewo zostaje pomnikiem przyrody?
Drzewo może zostać pomnikiem przyrody, gdy obwód jego pnia mierzony na wysokości 130 cm przekracza próg właściwy dla gatunku – od 50 do 350 cm. Progi wylicza załącznik do rozporządzenia Ministra Środowiska z 4 grudnia 2017 r. (Dz.U. 2017 poz. 2300). Ustawa o ochronie przyrody w brzmieniu tekstu jednolitego Dz.U. 2026 poz. 13 wymienia w art. 40 ust. 1 „okazałych rozmiarów drzewa” wśród tworów, które mogą być pomnikami przyrody. Art. 44 ust. 1 przesądza, kto o tym decyduje – rada gminy, w drodze uchwały.
| Obwód na wysokości 130 cm | Rodzaje i gatunki drzew |
|---|---|
| 50 cm | bez koralowy, cis pospolity, jałowiec pospolity, kruszyna pospolita, rokitnik zwyczajny, szakłak pospolity, trzmielina |
| 100 cm | bez czarny, cyprysik, czeremcha zwyczajna, czereśnia, głóg, jabłoń, jarząb pospolity, jarząb szwedzki, leszczyna pospolita, żywotnik zachodni |
| 150 cm | grusza, klon polny, magnolia drzewiasta, miłorząb, sosna Banksa, sosna limba, wierzba iwa, żywotnik olbrzymi |
| 200 cm | brzoza brodawkowata, brzoza omszona, choina, grab zwyczajny, olsza szara, orzech, sosna wejmutka, topola osika, tulipanowiec, wiąz górski, wiąz polny, wiąz szypułkowy, wierzba pięciopręcikowa |
| 250 cm | daglezja, iglicznia, jesion wyniosły, jodła pospolita, kasztanowiec zwyczajny, klon jawor, klon zwyczajny, leszczyna turecka, modrzew, olsza czarna, perełkowiec, sosna czarna, sosna zwyczajna, świerk pospolity |
| 300 cm | buk zwyczajny, dąb bezszypułkowy, dąb szypułkowy, lipa, platan, topola biała, wierzba biała, wierzba krucha |
| 350 cm | inne gatunki topoli niż wymienione przy progach 200 i 300 cm |
Obwód nie jest jedyną drogą. Rozporządzenie dopuszcza uznanie drzewa za pomnik także wtedy, gdy wyróżnia się ono wśród innych drzew tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa albo gminy – obwodem, wysokością, szerokością korony, wiekiem lub występowaniem w skupiskach, na przykład w alejach. Drzewo o kilku pniach mierzy się według osobnej reguły. Bierze się obwód pnia najgrubszego plus połowę obwodów pozostałych.
Rozporządzenie ma jeszcze jedno zastrzeżenie, które bywa źródłem nieporozumień. Zgodnie z § 4 jego przepisów nie stosuje się do pomników ustanowionych przed jego wejściem w życie, czyli przed 17 grudnia 2017 r. Starsze pomniki przyrody zachowują status niezależnie od tego, czy spełniają dzisiejsze progi.
Skąd wiadomo, ile jakich drzew rośnie w Polsce?
Liczby w tym tekście pochodzą z pomiaru terenowego prowadzonego w siatce punktów co 4 kilometry, w cyklu pięcioletnim. Wielkoobszarową Inwentaryzację Stanu Lasu wykonuje Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych. Wyniki cyklu 2021–2025 opublikowano w sierpniu 2026 r.
Podstawą jest sieć stałych powierzchni próbnych, wyprowadzona z europejskiego układu ICP Forest 16×16 km i zagęszczona do układu 4×4 km. W węzłach siatki leżą trakty – grupy pięciu powierzchni oddalonych od siebie o 200 metrów i ułożonych na planie równoramiennej litery L. Każdego roku mierzy się około 20 proc. powierzchni próbnych, więc pełny obraz kraju powstaje po pięciu latach. Inwentaryzacja obejmuje nie tylko grunty zapisane w ewidencji jako las, lecz każdy zwarty obszar roślinności leśnej o powierzchni co najmniej 0,1 ha, w którym korony drzew pokrywają ponad 10 proc. powierzchni.
Druga warstwa danych to statystyka publiczna. Główny Urząd Statystyczny podaje powierzchnię lasów w Polsce równą 9 290 848,92 ha oraz lesistość 29,6 proc., stan na 2025 r. Wartość ta jest stabilna od kilku lat, a powierzchnia lasów rośnie powoli – w 2021 r. wynosiła 9 264 665,95 ha. Dla porównania, po wojnie lesistość kraju sięgała 21 proc., a Krajowy program zwiększania lesistości zakłada dojście do 33 proc. w 2050 r. – te dwie wartości podają Lasy Państwowe, nie GUS.
Obie warstwy nie są jednak od siebie niezależne i przy czytaniu liczb warto o tym pamiętać. Inwentaryzacja mierzy w terenie strukturę lasu, ale swoje wyniki przelicza na powierzchnię lasów podaną przez Główny Urząd Statystyczny według stanu na 31 grudnia 2024 r., czyli 9 289 042 ha. Udziały gatunków pochodzą więc z pomiaru na powierzchniach próbnych, a łączna powierzchnia, do której się odnoszą, ze statystyki publicznej.
Najczęstsze pytania o drzewa w Polsce
Jakie drzewo jest najczęstsze w Polsce?
Sosna. Według Wielkoobszarowej Inwentaryzacji Stanu Lasu za lata 2021–2025 drzewostany sosnowe panują na 59,1 proc. powierzchni polskich lasów. W lasach zarządzanych przez Lasy Państwowe udział ten sięga 61,1 proc., a w lasach prywatnych 56,0 proc. Wszystkie gatunki iglaste razem zajmują 68,7 proc. powierzchni.
Jakie drzewa liściaste rosną w Polsce?
Największą powierzchnię wśród gatunków liściastych zajmuje dąb (8,1 proc.), a zaraz za nim brzoza i buk, oba po 6,5 proc. W lasach prywatnych duży udział ma także olcha (8,6 proc.). Lasy Państwowe wymieniają ponadto jesiony, klony, jawory, wiązy, topole, graby, osiki, lipy i wierzby jako gatunki, których w polskich lasach systematycznie przybywa.
Które drzewa w Polsce są pod ochroną?
Rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409) obejmuje ochroną ścisłą brzozę ojcowską, brzozę karłowatą, brzozę niską, jarząb brekinię (brzęk), jarząb szwedzki i sosnę błotną, a ochroną częściową cis pospolity, sosnę limbę oraz sosnę kosą, czyli kosodrzewinę. Trzy brzozy wymagają dodatkowo ochrony czynnej.
Jaki obwód pnia musi mieć drzewo, żeby zostać pomnikiem przyrody?
Zależy od gatunku. Załącznik do rozporządzenia Ministra Środowiska z 4 grudnia 2017 r. (Dz.U. 2017 poz. 2300) wyznacza siedem progów obwodu pnia mierzonego na wysokości 130 cm: od 50 cm dla cisu pospolitego i jałowca, przez 250 cm dla sosny zwyczajnej i świerka, po 300 cm dla dębu, buku i lipy oraz 350 cm dla topól spoza pozostałych grup. Drzewo może też zostać pomnikiem bez spełnienia progu, jeżeli wyróżnia się wśród innych drzew tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy.
Ile lat ma przeciętne drzewo w polskim lesie?
Statystyka podaje wiek drzewostanu, nie pojedynczego drzewa. Średni wiek drzewostanów w lasach wszystkich form własności wynosi 62 lata: 57 lat w lasach prywatnych, 62 lata w lasach Lasów Państwowych, 78 lat w gminnych i 88 lat w lasach parków narodowych. Drzewostany starsze niż sto lat zajmują 43,5 proc. powierzchni w parkach narodowych i 5,8 proc. w lasach prywatnych.
Czy w Polsce przybywa drzew liściastych?
Tak. Lasy Państwowe podają, że na gruntach zarządzanych przez PGL LP powierzchnia drzewostanów liściastych wzrosła w latach 1945–2024 z 13 do około 31 proc., a w lasach wszystkich form własności sięga dziś niemal 32 proc. Powodem jest odejście od monokultur, czyli upraw jednego gatunku, które okazały się mało odporne na czynniki klimatyczne i na szkodniki.