W Polsce żyje około 25 gatunków nietoperzy i wszystkie są owadożerne oraz objęte ochroną ścisłą. Te niewielkie ssaki polują nocą, orientują się w ciemności dzięki echolokacji, a zimę przesypiają w stanie hibernacji. Kryją się na strychach, w jaskiniach, dziuplach i piwnicach, a w jednej osobie łączą rolę nocnego myśliwego i naturalnego pogromcy owadów.

Mimo że dzielimy z nimi miasta i wsie, nietoperze pozostają jednymi z najsłabiej poznanych mieszkańców polskiej przyrody. Wokół nich narosło wiele mitów – od rzekomego wkręcania się we włosy po wyobrażenie krwiożerczego stworzenia. Rzeczywistość wygląda inaczej: polskie nietoperze żywią się wyłącznie owadami i konsekwentnie unikają człowieka.

Z tego artykułu dowiesz się, ile gatunków nietoperzy żyje w Polsce, gdzie szukają kryjówek, jak przetrwają zimę i jak działa ich echolokacja. Wyjaśniamy też, co jedzą i jaką rolę pełnią w przyrodzie, gdzie znajdują się największe zimowiska, jak chroni je prawo oraz czy rzeczywiście są groźne dla człowieka.

2026-06-07

Ile gatunków nietoperzy żyje w Polsce?

W Polsce stwierdzono około 25 gatunków nietoperzy i wszystkie należą do form owadożernych. Żaden polski nietoperz nie żywi się krwią ani owocami – to wyłącznie nocni łowcy owadów, co odróżnia naszą faunę od tropikalnej, gdzie spotyka się gatunki owocożerne czy słynne wampiry. Cała ta grupa podlega w Polsce ochronie ścisłej, więc niszczenie nietoperzy i ich kryjówek jest zakazane prawem.

Do najczęściej spotykanych gatunków należą mroczek późny, nocek duży, gacek brunatny oraz karlik malutki – ten ostatni jest jednym z najmniejszych europejskich ssaków i waży zaledwie kilka gramów. Poszczególne gatunki różnią się wielkością, kształtem uszu i wyborem kryjówek, ale łączy je nocny tryb życia i polowanie w locie. Polskie nietoperze należą do tej samej, owadożernej części europejskiej fauny dzikich zwierząt Polski, co inne rodzime ssaki objęte ochroną.

Gdzie żyją nietoperze – kryjówki i siedliska

Nietoperze szukają kryjówek tam, gdzie panuje spokój, odpowiednia temperatura i wilgotność: na strychach, w jaskiniach, dziuplach drzew, piwnicach i starych fortyfikacjach. Wybór schronienia zmienia się w ciągu roku – latem zwierzęta zajmują ciepłe poddasza i dziuple, w których samice wychowują młode, a zimą przenoszą się do chłodnych, stabilnych termicznie jaskiń i podziemi. Ten dwukrotny przeprowadzkowy rytm wyznacza całe ich życie.

Część gatunków związała się z człowiekiem i jego budowlami, dlatego nietoperze regularnie zasiedlają strychy kościołów, kamienic czy stodół. Inne wolą naturalne dziuple w starych drzewach i dlatego tak ważne są lasy z drzewostanem dojrzałym, w którym takich kryjówek nie brakuje. Najlepiej widać tę różnorodność w poniższym zestawieniu typowych schronień:

• Strychy i poddasza – ciepłe letnie kolonie rozrodcze, często w budynkach sakralnych i gospodarczych.
• Jaskinie i podziemia – chłodne, wilgotne zimowiska o stabilnej temperaturze.
• Dziuple drzew – kryjówki gatunków leśnych, zależnych od starych drzewostanów.
• Piwnice, forty i bunkry – sztuczne podziemia, które zastępują nietoperzom naturalne jaskinie.

Hibernacja – jak nietoperze przetrwają polską zimę

Nietoperze przesypiają polską zimę w stanie hibernacji, bo owady – ich jedyny pokarm – znikają wraz z chłodami. Zwierzę zapada wtedy w głęboki sen, podczas którego radykalnie obniża temperaturę ciała, zwalnia oddech i bicie serca, a całą jesień przygotowuje się, gromadząc zapasy tłuszczu. Dzięki temu przez kilka miesięcy zużywa minimum energii i przeżywa okres, w którym nie miałoby czego jeść.

Hibernujące nietoperze są wtedy wyjątkowo wrażliwe i każde wybudzenie kosztuje je cenne zapasy tłuszczu. Niepokojenie zwierząt zimą, świecenie latarką czy dotykanie ich w jaskini może doprowadzić do tego, że osobnik nie dotrwa do wiosny, dlatego zimowisk nie wolno odwiedzać bez potrzeby. Z podobną zimową strategią oszczędzania energii radzą sobie też inne gatunki, choć nie wszystkie robią to tak skrajnie – odmienne rozwiązanie wybiera na przykład budujący tamy bóbr europejski, który zimą pozostaje aktywny.

Echolokacja – jak nietoperze „widzą” uszami

Nietoperze orientują się w ciemności dzięki echolokacji, czyli wysyłaniu ultradźwięków i odbieraniu ich echa. Zwierzę wydaje serię dźwięków o częstotliwości zbyt wysokiej, by usłyszał je człowiek, a następnie z odbitej fali odczytuje odległość, kształt i ruch przeszkód oraz ofiar. W praktyce nietoperz tworzy sobie w głowie dźwiękowy obraz otoczenia, który pozwala mu polować w zupełnych ciemnościach.

Ta zdolność jest tak precyzyjna, że nietoperz wychwytuje w locie pojedynczego komara i omija cienkie gałązki, których nie widzi okiem. Wbrew obiegowej opinii zwierzęta te nie są ślepe – widzą, ale to słuch i echolokacja prowadzą je nocą. Właśnie dlatego nie mają żadnego powodu, by wlatywać człowiekowi we włosy: ich „sonar” wykrywa nas z dużej odległości i pozwala ominąć przeszkodę z zapasem.

Co jedzą nietoperze i jaką rolę pełnią w przyrodzie?

Polskie nietoperze żywią się wyłącznie owadami i jeden osobnik potrafi zjeść ich w ciągu nocy bardzo dużo. W ich jadłospisie dominują komary, ćmy, chrząszcze i muchówki, które zwierzęta chwytają w locie podczas nocnych łowów. Pojedyncza kolonia oczyszcza okolicę z tysięcy owadów każdej nocy, dlatego nietoperze działają jak naturalny, bezgłośny środek owadobójczy.

Ta rola ma wymierne znaczenie zarówno dla człowieka, jak i dla przyrody. Ograniczając liczbę komarów wokół domów oraz owadów żerujących na uprawach i w lasach, nietoperze odciążają rolnictwo i poprawiają komfort życia mieszkańców. W ekosystemie pełnią funkcję podobną do tej, jaką za dnia spełniają owadożerne ptaki – bywają wręcz nazywane nocnym odpowiednikiem bociana czy jaskółki w polowaniu na owady, choć z innym pożywieniem mierzy się znany każdemu bocian biały.

Największe zimowiska nietoperzy w Polsce

Najważniejsze zimowiska nietoperzy w Polsce powstały w podziemiach, w których panuje stała temperatura i wysoka wilgotność. Takie warunki spełniają nie tylko naturalne jaskinie, lecz także rozległe systemy fortyfikacji, które po wojnach przejęły zwierzęta. Im większy i bardziej stabilny termicznie labirynt korytarzy, tym więcej nietoperzy może w nim bezpiecznie przespać zimę.

Modelowym przykładem jest Międzyrzecki Rejon Umocniony (MRU) – sieć betonowych podziemi w zachodniej Polsce, która stała się jednym z największych znanych zimowisk nietoperzy w Europie. Co roku gromadzą się w nim dziesiątki tysięcy zwierząt wielu gatunków, które wykorzystują wojenne tunele jako bezpieczne, stabilne podziemia. Aby chronić te skupiska, dostęp do podziemnych zimowisk w okresie hibernacji jest często ograniczany.

Ochrona prawna i zagrożenia nietoperzy

Wszystkie gatunki nietoperzy w Polsce są objęte ochroną ścisłą, więc nie wolno ich zabijać, chwytać ani niszczyć ich kryjówek. Ochrona obejmuje także miejsca rozrodu i zimowania, dlatego prace remontowe na strychach czy w piwnicach zasiedlonych przez nietoperze należy planować poza okresem ich obecności. Prawo traktuje te zwierzęta jako trwały element przyrody, którego ubytku nie da się łatwo odbudować.

Największe zagrożenia dla nietoperzy wynikają z utraty kryjówek i miejsc żerowania. Wyliczają się one głównie z kilku przyczyn:

1. Remonty budynków – ocieplanie i uszczelnianie strychów odcina dostęp do letnich kolonii rozrodczych.
2. Wycinka starych drzew – usuwanie dziuplastych drzew pozbawia gatunki leśne naturalnych schronień.
3. Niepokojenie w zimowiskach – wybudzanie hibernujących zwierząt wyczerpuje ich zapasy tłuszczu.
4. Ubytek owadów – mniej owadów w krajobrazie oznacza mniej pokarmu dla całych kolonii.

Z podobnym splotem presji ze strony człowieka mierzą się inne chronione gatunki – los dużych drapieżników, takich jak ryś euroazjatycki, pokazuje, jak silnie liczebność zwierząt zależy od stanu ich siedlisk.

Czy nietoperze są groźne dla człowieka?

Nietoperze w Polsce nie są groźne dla człowieka i nie atakują ludzi. Żywią się wyłącznie owadami, unikają kontaktu i – wbrew popularnemu mitowi – nie wkręcają się we włosy, bo ich echolokacja bez trudu wykrywa zbliżającą się osobę. Nawet gdy nietoperz wpadnie wieczorem przez otwarte okno, robi to przypadkiem i szuka jedynie drogi ucieczki.

Jedyna rozsądna zasada ostrożności dotyczy bezpośredniego dotyku. Nietoperze, jak inne dzikie ssaki, mogą sporadycznie przenosić wirusa wścieklizny, dlatego nie należy brać ich do ręki gołą dłonią – zwłaszcza osobnika osłabionego lub leżącego na ziemi. Jeśli znajdziesz nietoperza wymagającego pomocy, najlepiej nie dotykać go bezpośrednio i skontaktować się z ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt lub odpowiednią instytucją ochrony przyrody. Taka ostrożność wystarcza, by spotkanie z nietoperzem pozostało zupełnie bezpieczne.

FAQ – Najczęstsze pytania o nietoperze w Polsce

Ile gatunków nietoperzy żyje w Polsce?

W Polsce stwierdzono około 25 gatunków nietoperzy. Wszystkie są owadożerne i wszystkie objęte ochroną ścisłą. Do najczęstszych należą mroczek późny, nocek duży, gacek brunatny i karlik malutki.

Czy nietoperze w Polsce są groźne dla człowieka?

Nie. Polskie nietoperze żywią się wyłącznie owadami, unikają ludzi i nie atakują człowieka. Mit o wkręcaniu się we włosy jest nieprawdziwy – echolokacja pozwala im z daleka ominąć każdą przeszkodę.

Czym żywią się nietoperze?

Wszystkie nietoperze w Polsce są owadożerne. Polują nocą na komary, ćmy, chrząszcze i muchówki, chwytając je w locie. Jedna kolonia potrafi zjeść tysiące owadów każdej nocy, ograniczając liczbę szkodników.

Gdzie nietoperze spędzają zimę?

Zimą nietoperze hibernują w chłodnych, wilgotnych podziemiach o stabilnej temperaturze – w jaskiniach, piwnicach i starych fortyfikacjach. Jednym z największych zimowisk w Europie jest Międzyrzecki Rejon Umocniony.

Czy nietoperze przenoszą wścieklizny?

Nietoperze, jak inne dzikie ssaki, mogą sporadycznie przenosić wirusa wścieklizny. Ryzyko jest niewielkie, ale dla bezpieczeństwa nie należy brać ich do ręki gołą dłonią. Osobnika wymagającego pomocy zgłoś do ośrodka dzikich zwierząt.

Czy nietoperze są pod ochroną w Polsce?

Tak, wszystkie gatunki nietoperzy w Polsce są objęte ochroną ścisłą. Zakazane jest ich zabijanie, chwytanie oraz niszczenie kryjówek, miejsc rozrodu i zimowania. Remonty zasiedlonych strychów planuje się poza okresem ich obecności.