Ryby w Polsce podlegają dwóm odrębnym reżimom prawnym, które tylko wyjątkowo się przecinają. Ochrona gatunkowa wyjmuje ryby spod użytkowania, a gospodarka rybacka połów dopuszcza, ale go normuje. Ochroną ścisłą objętych jest 5 gatunków ryb i minogów, ochroną częściową 27, a odrębne rozporządzenie wymienia z nazwy 23 gatunki, dla których ustanowiono wymiar ochronny.
Grunty pod wodami zajmują nieco ponad 2,5 % powierzchni kraju, a ryby zasiedlają je od górskich potoków, przez nizinne rzeki i pojezierza, po wody morskie wewnętrzne. Część gatunków żyje w jednym zbiorniku przez całe życie, część wędruje między morzem a rzekami i wymaga drożnych dorzeczy, żeby dotrzeć na tarliska.
Przegląd ryb żyjących w polskich wodach jest ułożony według tego podziału. Najpierw skala i rodzaje wód, potem gatunki wymieniane w przepisach, ryby wędrowne, gatunki chronione i obce, a na końcu porównanie ryb z resztą chronionej fauny kraju.
Ile powierzchni kraju zajmują grunty pod wodami?
Grunty pod wodami zajmują w Polsce 789 981 ha, czyli 2,5 % powierzchni kraju. Tak wynika z danych Głównego Urzędu Statystycznego o powierzchni geodezyjnej kraju według kierunków wykorzystania, stan na 2026 r. Zdecydowana większość tego obszaru to wody płynące.
Kategoria nie obejmuje przy tym wszystkich wód, w których żyją ryby – rozporządzenie w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz.U. 2021 poz. 1390) zalicza grunty pod stawami i pod rowami do użytków rolnych, a nie do gruntów pod wodami.
Podział tej powierzchni pokazuje, gdzie ryby mają najwięcej miejsca. Na wody powierzchniowe płynące przypada razem ponad pół miliona hektarów. Wody morskie wewnętrzne zajmują nieco ponad jedną czwartą gruntów pod wodami, a wody stojące w rozumieniu ewidencji gruntów są kategorią najmniejszą.
| Kategoria gruntów | Powierzchnia (ha) | W przybliżeniu (km²) |
|---|---|---|
| Powierzchnia geodezyjna kraju | 31 393 739 | 313 937 |
| Grunty pod wodami razem | 789 981 | 7 900 |
| – pod wodami powierzchniowymi płynącymi | 524 651 | 5 247 |
| – pod wodami morskimi wewnętrznymi | 203 379 | 2 034 |
| – pod wodami powierzchniowymi stojącymi | 61 952 | 620 |
Dlaczego jezioro bywa w statystyce „wodą płynącą”?
Kategoria „wody stojące” w statystyce publicznej nie oznacza „jeziora”. Prawo wodne (Dz.U. z 2025 r. poz. 960 z późn. zm.) zalicza w art. 22 do wód płynących także wody w jeziorach i innych naturalnych zbiornikach o ciągłym albo okresowym naturalnym dopływie lub odpływie wód powierzchniowych. Wodami stojącymi są wyłącznie te jeziora, które nie mają bezpośredniego, naturalnego związku z wodami płynącymi (art. 23 ust. 1).
Jezioro z naturalnym dopływem lub odpływem mieści się więc statystycznie w kategorii wód płynących, choć potocznie nikt nie nazwie go rzeką. To rozróżnienie ma znaczenie także dla ryb, bo zbiornik połączony z rzeką daje gatunkom wędrownym drogę, a zbiornik odcięty nie.
Które gatunki ryb polskie prawo wymienia z nazwy?
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 12 lipca 2023 r. w sprawie szczegółowych warunków ochrony i połowu ryb w powierzchniowych wodach śródlądowych (Dz.U. 2023 poz. 1373) wymienia z nazwy 23 gatunki ryb, dla których ustanowiono wymiar ochronny, oraz 17 gatunków objętych okresem ochronnym. Stan prawny na 2 września 2026 r.
Wykaz obejmuje gatunki znane z atlasów i z map wędkarskich. Są na nim drapieżniki – szczupak, sandacz, sum, boleń i miętus – oraz łososiowate: łosoś, troć, troć jeziorowa, pstrąg potokowy, głowacica i lipień. Dalej idą brzana, certa, jaź, jelec, kleń, lin, rozpiór, świnka i wzdręga, a listę zamykają sieja, sielawa i węgorz.
Rozporządzenie normuje także połów raków. Wymiary ochronne dotyczą raka błotnego i raka szlachetnego, przy czym ustawa o rybactwie śródlądowym (Dz.U. z 2022 r. poz. 883 z późn. zm.) w art. 2 ust. 1 stanowi, że oba te gatunki nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu.
Które gatunki mają normy zależne od rzeki?
Pięć gatunków nie ma w rozporządzeniu jednej normy dla całego kraju. Certa, łosoś, troć, miętus i pstrąg potokowy podlegają regułom zróżnicowanym według odcinka rzeki – inaczej w Wiśle powyżej i poniżej zapory we Włocławku, inaczej w Odrze poniżej ujścia Warty, inaczej w górnych biegach Wisły i Odry wraz z Sanem i Bystrzycą.
Rozporządzenie wiąże te różnice z konkretnymi punktami na rzece – zaporą, ujściem dopływu, granicą państwa – czyli z miejscami, które dzielą dorzecze na odcinki o odmiennych warunkach. Konkretne wymiary i terminy opisuje osobny tekst o okresach i wymiarach ochronnych.
Ryby wędrowne – łosoś, troć, certa, węgorz i jesiotr
Ryby wędrowne przemieszczają się między morzem a rzekami – należą do nich łosoś, troć, certa i węgorz. Odróżnia je to od gatunków, które całe życie spędzają w jednym zbiorniku. Do wędrówki ryb ustawa o rybactwie śródlądowym odnosi się wprost. W art. 2b ust. 1 mówi o utrzymaniu lub przywróceniu w wybranych dorzeczach możliwości odbycia tarła i wędrówki ryb (Dz.U. z 2022 r. poz. 883 z późn. zm.).
Narzędziem prawnym jest program ochrony i odbudowy zasobów ryb wybranych gatunków, który może opracować minister właściwy do spraw rybołówstwa. Ustawa wymienia jako jego cele odtworzenie żerowisk lub tarlisk oraz przywrócenie drożności dorzeczy, a realizację programu finansuje albo współfinansuje budżet państwa (art. 2b ust. 4).
Najdalej idącą ochroną objęty jest jesiotr ostronosy. Rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt umieszcza go wśród gatunków chronionych ściśle i wymagających ochrony czynnej, a rozporządzenie o połowie ryb obejmuje go ochroną przez cały rok kalendarzowy. Oba akty chronią więc ten sam gatunek, każdy w swoim porządku prawnym.
Ryby objęte ochroną gatunkową – kto jest na liście
Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, w brzmieniu tekstu jednolitego (Dz.U. 2022 poz. 2380), obejmuje ochroną ścisłą 5 gatunków ryb i minogów, a ochroną częściową 27. Trzy gatunki z pierwszej grupy wymagają dodatkowo ochrony czynnej, czyli aktywnych działań na rzecz utrzymania siedliska, a nie samego zakazu.
| Gatunek | Nazwa naukowa | Forma ochrony | Zastrzeżenie z rozporządzenia |
|---|---|---|---|
| Jesiotr ostronosy | Acipenser oxyrinchus | ścisła | wymaga ochrony czynnej |
| Koza złotawa | Sabanejewia aurata | ścisła | bez wymogu ochrony czynnej |
| Strzebla błotna | Eupallasella percnurus | ścisła | wymaga ochrony czynnej |
| Głowacica | Hucho hucho | ścisła | tylko osobniki występujące w dorzeczu Dunaju |
| Minóg morski | Petromyzon marinus | ścisła | wymaga ochrony czynnej |
Ochrona częściowa obejmuje 24 gatunki ryb i 3 gatunki minogów. Wśród nich są trzy wyraźnie różne grupy:
- karpiokształtne – śliz pospolity, koza dunajska, koza pospolita, piskorz, piekielnica, brzanka, ciosa, różanka, kiełb białopłetwy i kiełb Kesslera;
- pozostałe ryby promieniopłetwe – aloza, parposz, pocierniec, babka czarna, babka czarnoplamka, babka piaskowa, babka mała, taśmiak długi, wężynka, iglicznia, głowacz białopłetwy, głowacz pręgopłetwy, kur rogacz i dennik;
- minogi – rzeczny, strumieniowy i ukraiński.
Dwa wpisy na listach mają zawężony zakres. Głowacica jest chroniona ściśle wyłącznie w populacji z dorzecza Dunaju, a ciosa jest chroniona częściowo poza populacją Zalewu Wiślanego. W obu przypadkach ten sam gatunek podlega poza wskazanym obszarem przepisom rybackim, nie przepisom o ochronie przyrody.
Czego zakazuje ochrona gatunkowa?
Wobec zwierząt objętych ochroną ścisłą i częściową rozporządzenie wprowadza 13 zakazów (§ 6 ust. 1). Nie wolno umyślnie zabijać, okaleczać ani chwytać tych zwierząt, nie wolno też niszczyć ich jaj i form rozwojowych. Zakaz obejmuje też transport, chów, zbieranie i posiadanie okazów, zbywanie ich i oferowanie do sprzedaży, wywóz za granicę oraz umyślne wprowadzanie do środowiska przyrodniczego.
Trzy z tych zakazów dotyczą nie osobników, lecz miejsc – zakaz niszczenia siedlisk i ostoi będących obszarem rozrodu, wychowu młodych, odpoczynku, migracji lub żerowania, zakaz niszczenia, usuwania i uszkadzania tarlisk i zimowisk oraz zakaz umyślnego uniemożliwiania dostępu do schronień. U ryb ochrona obejmuje więc także miejsce, w którym gatunek się rozmnaża.
Ryby obce i inwazyjne w polskich wodach
Na listach inwazyjnych gatunków obcych znajduje się 11 gatunków ryb – 10 na liście gatunków stwarzających zagrożenie dla Unii i 1 na liście gatunków stwarzających zagrożenie dla Polski. Wynika to z rozporządzenia Rady Ministrów z 9 grudnia 2022 r. (Dz.U. 2022 poz. 2649), wydanego w wykonaniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1143/2014 w sprawie inwazyjnych gatunków obcych.
Listy dzielą gatunki według tego, jak daleko zaszła inwazja. Pierwsza grupa podlega szybkiej eliminacji, czyli ma być usuwana od razu po wykryciu. Należą do niej gambuzja kropkowana, gambuzja pospolita, moron biały, przydenka żebrowata, sumik koralowy i Channa argus, który nie ma polskiej nazwy. Druga grupa to gatunki rozprzestrzenione na szeroką skalę. Są w niej bass słoneczny, czebaczek amurski, sumik czarny i trawianka, a na liście krajowej – sumik karłowaty.
Do tego dochodzi obowiązek nałożony na osobę łowiącą. Zgodnie z § 8 rozporządzenia Dz.U. 2023 poz. 1373 złowione okazy ryb gatunków nierodzimych należy niezwłocznie uśmiercić. Nie wolno ich wpuszczać ani do łowiska, w którym je złowiono, ani do innych wód. Przepis wymienia m.in. babkę byczą, babkę łysą, babkę rurkonosą, babkę szczupłą, czebaczka amurskiego, sumika czarnego, sumika karłowatego i trawiankę. Ten sam przepis obejmuje raki gatunków nierodzimych i wymienia wśród nich przykładowo raka luizjańskiego, marmurkowego, pręgowatego i sygnałowego.
Dwa reżimy prawne – ochrona gatunkowa a gospodarka rybacka
Podział między tymi dwoma porządkami wynika z jednego przepisu ustawy. Artykuł 2a ustawy o rybactwie śródlądowym (Dz.U. z 2022 r. poz. 883 z późn. zm.) nakazuje zapewniać ochronę i odbudowę zasobów ryb przez racjonalne gospodarowanie, ale z wyjątkiem gatunków objętych ochroną na podstawie przepisów o ochronie przyrody.
Gatunek objęty ochroną gatunkową wypada więc spod obowiązku racjonalnego gospodarowania zasobami. Nie znaczy to, że przestaje podlegać przepisom rybackim w ogóle – jesiotr ostronosy i głowacica mają normy w obu porządkach.
Gospodarka rybacka ustala natomiast reguły połowu. Amatorski połów ryb to, w rozumieniu art. 7 ust. 1 ustawy, pozyskiwanie ryb wędką lub kuszą. Uprawia go co do zasady osoba z kartą wędkarską albo kartą łowiectwa podwodnego. Ustawa przewiduje jednak zwolnienia – między innymi dla osób do lat 14 łowiących pod opieką dorosłego z kartą oraz dla cudzoziemców czasowo przebywających w kraju (art. 7 ust. 3 i 4). W wodach uprawnionego do rybactwa potrzebne jest dodatkowo jego zezwolenie. Uprawniony do rybactwa to podmiot gospodarujący rybami w danym obwodzie rybackim, na przykład okręg Polskiego Związku Wędkarskiego albo gospodarstwo rybackie.
Regulacja ma trzeci poziom. Zezwolenie wydawane przez uprawnionego do rybactwa określa podstawowe warunki połowu – limity, technikę, czas i miejsce – a dodatkowo może wprowadzić obowiązek prowadzenia rejestru połowów. Osobne teksty tego cyklu opisują procedurę uzyskania karty wędkarskiej oraz wartości wymiarów i okresów ochronnych.
Ryby na tle reszty chronionej fauny Polski
Na tle całej listy gatunków chronionych ryb jest niewiele. Załącznik ochrony ścisłej liczy 592 pozycje, a ryby i minogi to zaledwie 5 z nich. Załącznik ochrony częściowej wymienia imiennie 210 pozycji, z czego rybom i minogom przypada 27. Reszta to ssaki, ptaki, gady, płazy, mięczaki i owady, opisane szerzej w przeglądzie fauny Polski.
Jest też różnica w narzędziach ochrony. Załącznik czwarty rozporządzenia wyznacza strefy ochrony ostoi, miejsc rozrodu i regularnego przebywania. Nie ma na nim ani jednego gatunku ryby – strefy wyznacza się dla wilka, rysia, niedźwiedzia brunatnego, żołędnicy, nietoperzy, wybranych ptaków (w tym bociana czarnego, głuszca i rybołowa), trzech gatunków gadów oraz jednego gatunku ważki. Miejsca rozrodu ryb chronią więc zakazy z § 6, a nie strefy wokół pojedynczych stanowisk. Uzupełnieniem jest ochrona obszarowa, w tym parki narodowe.
Najczęstsze pytania o ryby w Polsce
Jakie ryby są w Polsce objęte ochroną gatunkową?
Ochroną ścisłą objętych jest 5 gatunków – jesiotr ostronosy, koza złotawa, strzebla błotna, głowacica z dorzecza Dunaju i minóg morski. Ochrona częściowa obejmuje 27 gatunków, w tym piskorza, różankę, piekielnicę, brzankę, głowacze oraz minogi rzecznego, strumieniowego i ukraińskiego. Wynika to z rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2022 poz. 2380).
Czym różni się ochrona ścisła od częściowej?
Katalog 13 zakazów z § 6 ust. 1 rozporządzenia jest dla obu form ochrony wspólny. Różnica leży w dalszych przepisach. Wśród gatunków chronionych ściśle rozporządzenie wyodrębnia te, które wymagają ochrony czynnej, czyli aktywnych działań na rzecz siedliska. Osobny załącznik wymienia gatunki objęte ochroną częściową, które mogą być pozyskiwane – są na nim tylko bóbr europejski i ślimak winniczek, żadna ryba.
Czy minóg to ryba?
Przepisy traktują minogi osobno. Rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt umieszcza je w odrębnej gromadzie niż ryby promieniopłetwe, a ustawa o rybactwie śródlądowym w art. 2 ust. 1 stanowi, że jej przepisy stosuje się do minogów i raków odpowiednio, czyli nie wprost. W polskich wodach chronione są cztery gatunki minogów.
Które ryby w polskich wodach są gatunkami inwazyjnymi?
Rozporządzenie Rady Ministrów z 9 grudnia 2022 r. (Dz.U. 2022 poz. 2649) wymienia 10 gatunków ryb na liście zagrożenia dla Unii i 1 na liście zagrożenia dla Polski. Pięć z nich rozporządzenie zalicza do gatunków rozprzestrzenionych na szeroką skalę: bassa słonecznego, czebaczka amurskiego, sumika czarnego i trawiankę na liście unijnej oraz sumika karłowatego na liście krajowej.
Czy złowioną rybę gatunku obcego można wypuścić z powrotem?
Nie. Paragraf 8 rozporządzenia Dz.U. 2023 poz. 1373 nakazuje niezwłocznie uśmiercić złowione okazy ryb i raków gatunków nierodzimych i zakazuje wpuszczania ich do łowiska oraz do innych wód. Przepis wymienia wśród nich babkę byczą, babkę łysą, babkę rurkonosą, babkę szczupłą, czebaczka amurskiego, sumika czarnego, sumika karłowatego i trawiankę.
Jakie ryby żyją w polskich jeziorach?
Rozporządzenie o połowie ryb wymienia z nazwy 23 gatunki objęte wymiarem ochronnym. Są wśród nich ryby kojarzone z jeziorami – szczupak, sandacz, sum, lin, wzdręga, węgorz, sieja i sielawa. Wykaz nie jest jednak spisem wszystkich ryb jeziornych. To lista gatunków, których połów prawo normuje.