Unia lubelska to akt zawarty 1 lipca 1569 roku na sejmie w Lublinie, który połączył Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie w jedno państwo – Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Oba kraje zyskały wspólnego władcę, wspólny sejm, wspólną politykę zagraniczną i wspólną monetę, ale zachowały osobne wojsko, skarb, urzędy i prawo sądowe.
Do zawarcia unii doprowadziło połączenie dwóch nacisków: rosnącego zagrożenia ze strony państwa moskiewskiego oraz braku męskiego potomka króla Zygmunta II Augusta, ostatniego Jagiellona na polskim tronie. Wcześniejsze porozumienia polsko-litewskie opierały się głównie na osobie władcy, więc śmierć bezdzietnego króla mogła je zerwać.
Droga do porozumienia zajęła ponad pół roku: sejm obradował w Lublinie od 10 stycznia do 12 sierpnia 1569 roku, rokowania raz zerwano, a opór magnatów litewskich król przełamał, odrywając od Wielkiego Księstwa Podlasie, Wołyń, Bracławszczyznę i Kijowszczyznę. Unia lubelska należy do najważniejszych wydarzeń w historii Polski, a zarazem do najczęściej upraszczanych – najwięcej nieporozumień budzi to, co dokładnie stało się wspólne, a co pozostało odrębne.
|
Czym była unia lubelska i co ustanawiał akt z 1 lipca 1569 roku
Akt unii lubelskiej składał się z 20 artykułów i został spisany po polsku, a nie po łacinie. Ustalił to Janusz Małłek w artykule opublikowanym w „Czasopiśmie Prawno-Historycznym” (2008). Był to dokument ustrojowy, a nie sojusz wojskowy: zmieniał sposób wybierania władcy, organizację parlamentu i zasady prowadzenia polityki zagranicznej.
Rdzeń porozumienia zawiera artykuł 3. Jego brzmienie udostępnia Muzeum Historii Polski za wydaniem źródłowym „Akta Unii Polski z Litwą 1385–1791” w opracowaniu Stanisława Kutrzeby i Władysława Semkowicza (Kraków 1932):
„Iż już Krolestwo polskie i Wielgie Księstwo litewskie jest jedno nierozdzielne i nierożne ciało, a także nierożna ale jedna a spolna Rzeczpospolita, ktora się z dwu państw i narodow w jeden lud zniosła i spoiła”.
Deklaracja o „jednym ciele” nie oznaczała jednak likwidacji Wielkiego Księstwa. Jak podkreśla portal dzieje.pl, prowadzony przez Muzeum Historii Polski wspólnie z Polską Agencją Prasową, unia miała charakter kompromisowy. Litwa zachowała odrębność państwową, a powstałe państwo było federacją dwóch członów, dla której z czasem utarła się nazwa Rzeczpospolita Obojga Narodów.
Kiedy i gdzie zawarto unię lubelską? Przebieg sejmu w Lublinie
Sejm unijny obradował w Lublinie od 10 stycznia 1569 roku, jak podaje Archiwum Państwowe w Lublinie, do 12 sierpnia tego samego roku, co ustalił Janusz Małłek za chronologią sejmów Władysława Konopczyńskiego. Przysięgę na akt unii senatorowie i posłowie obu państw złożyli 1 lipca.
Przez większość czasu oba sejmy obradowały osobno, a strony porozumiewały się przez deputacje. Polskiej przewodniczył biskup krakowski Filip Padniewski, litewskiej – Mikołaj „Rudy” Radziwiłł, przywódca obozu broniącego pełnej suwerenności Wielkiego Księstwa. To Padniewski przedstawił 12 lutego polski projekt unii, którego główna treść trafiła później do dokumentu z 1 lipca.
Rokowania kilkakrotnie stawały na krawędzi zerwania. Panowie litewscy potajemnie opuścili Lublin w nocy z 28 lutego na 1 marca 1569 roku, i to bez pożegnania króla, o czym pisze Archiwum Państwowe w Lublinie na podstawie zachowanego diariusza „Nowiny lubelskie”. Jak podaje Janusz Małłek, na początku kwietnia Litwini zaczęli ponownie pojawiać się na obradach sejmowych, już po pierwszych decyzjach króla o odrywaniu ziem od Wielkiego Księstwa.
Finał był dramatyczny. 27 czerwca posłowie litewscy z Janem Chodkiewiczem na czele uklękli przed królem, prosząc o odstąpienie od przygotowanego aktu. Zygmunt August prośby nie przyjął, a następnego dnia negocjacje zakończono. Sam władca zatwierdzał postanowienia jeszcze przez kilka tygodni: wedle ustaleń Janusza Małłka akta unijne aprobował osobnymi dokumentami z 15 i 29 lipca oraz 11 sierpnia 1569 roku.
Dlaczego Korona i Litwa zdecydowały się na unię realną?
Najważniejszą zewnętrzną przyczyną unii było zagrożenie ze strony Moskwy – ocenia dr hab. Konrad Bobiatyński z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Wielkie Księstwo od schyłku XV wieku przegrywało kolejne wojny na wschodzie: w 1514 roku Wasyl III zdobył Smoleńsk, a w 1563 roku Iwan IV Groźny zajął Połock, położony niecałe 200 kilometrów od Wilna.
Drugim frontem były Inflanty, czyli ziemie dawnego państwa zakonu kawalerów mieczowych na terenie dzisiejszej Łotwy i Estonii. W 1561 roku mistrz inflancki Gotthard Kettler oraz arcybiskup Rygi Wilhelm Hohenzollern uznali się za lenników króla Polski. Ten krok wciągnął Zygmunta Augusta w wojnę o dominację nad Bałtykiem, jak opisuje Muzeum Historii Polski. Król potrzebował na nią pieniędzy i żołnierzy, a te mógł uchwalić tylko sejm koronny.
Do tego doszła kwestia dynastyczna. Król miał w 1569 roku 49 lat i za sobą trzy małżeństwa, żadne z męskim potomkiem, więc jego śmierć groziła zerwaniem więzi opartej wyłącznie na osobie władcy. Presję budował też ruch egzekucyjny, czyli stronnictwo średniej szlachty koronnej domagające się odzyskania bezprawnie rozdanych dóbr królewskich i dokończenia dzieła unii. Szlachta litewska zgromadzona w obozie pod Witebskiem wystąpiła do króla o wspólny sejm i unię listem z 13 sierpnia 1562 roku. Półtora roku później, 13 marca 1564 roku, Zygmunt August odstąpił swoje prawa dziedziczne do Wielkiego Księstwa na rzecz Korony Polskiej.
Jak przełamano opór litewskich magnatów?
Opozycję złamała presja polityczna: między marcem a czerwcem 1569 roku król oderwał od Wielkiego Księstwa Podlasie, Wołyń, Bracławszczyznę i Kijowszczyznę, przyłączając te ziemie do Korony. Szlachta i urzędnicy tych województw, mimo wezwań litewskich panów, masowo składali przysięgę królowi i Koronie.
Jak wyjaśnia dr hab. Konrad Bobiatyński, inkorporacje nie stanowiły integralnego zapisu aktu unii, lecz były odpowiedzią króla na wyjazd elit litewskich z Lublina. Historyk dodaje, że do dziś historycy spierają się, czy Zygmunt August nie złamał wówczas obowiązującego prawa, doprowadzając do przyłączenia niemal połowy ziem Wielkiego Księstwa.
Które ziemie Zygmunt August oderwał od Wielkiego Księstwa?
- Podlasie i Wołyń – dekret z 5 marca 1569 roku; poszerzoną wersję aktu inkorporacji Wołynia ogłoszono 27 maja.
- Kijowszczyzna wraz z Bracławszczyzną – na początku czerwca 1569 roku; Janusz Małłek podaje 5 czerwca, portal dzieje.pl wskazuje na 6 czerwca jako datę przyłączenia województwa kijowskiego.
- Skutek – Korona zaczęła bezpośrednio graniczyć z państwem moskiewskim, a terytorium Wielkiego Księstwa wyraźnie się skurczyło.
Decyzje króla spotkały się z akceptacją miejscowych elit, które w Wielkim Księstwie były dyskryminowane między innymi z powodu wyznawania prawosławia i niedopuszczane do najwyższych urzędów. Przyłączonym województwom wołyńskiemu, bracławskiemu i kijowskiemu zagwarantowano przy tym specjalne przywileje.
Co dekret z 16 marca 1569 roku oznaczał dla Prus Królewskich?
16 marca 1569 roku Zygmunt August ogłosił dekret o unii parlamentarnej Prus Królewskich z Koroną Polską, nakazując przedstawicielom Prus zasiąść w senacie i sejmie polskim. Ustalenie to pochodzi od Janusza Małłka, badacza dziejów Prus Królewskich, który poświęcił tej kwestii osobną rozprawę.
Sejm lubelski nie dotyczył więc wyłącznie relacji polsko-litewskich. Ograniczał także odrębność prowincji pruskiej, wprowadzając jej dostojników do wspólnego parlamentu Rzeczypospolitej. To jeden z wątków, które w popularnych opracowaniach unii lubelskiej znikają najczęściej.
Co było wspólne, a co pozostało odrębne w Rzeczypospolitej Obojga Narodów?
Unia lubelska ujednoliciła władzę ustawodawczą i reprezentację państwa na zewnątrz, a zostawiła podwójną administrację. Poniższe zestawienie opiera się na analizie artykułów aktu przeprowadzonej przez Janusza Małłka oraz na opisie postanowień publikowanym przez Muzeum Historii Polski.
| Obszar | Wspólne dla Korony i Litwy | Odrębne dla każdego z państw |
|---|---|---|
| Władca | Jedna elekcja, dokonywana w Polsce przez Polaków i Litwinów, koronacja w Krakowie (art. 4); tytuł wielkiego księcia litewskiego przechodził na króla automatycznie (art. 5) | Zachowano samą godność i tytuł wielkiego księcia w tytulaturze monarchy |
| Parlament | Wspólny sejm i wspólny senat, obradujące na terytorium Korony; zakaz osobnych zjazdów stanów (art. 8 i 16) | Odrębny sejm litewski przestał funkcjonować |
| Polityka zagraniczna | Wspólna; wcześniejsze układy szkodzące unii uznano za niebyłe (art. 11) | – |
| Pieniądz i handel | Prace nad wspólną monetą (art. 12) oraz zniesienie ceł pobieranych od Polaków i Litwinów na zasadzie wzajemności (art. 13) | Odrębne urzędy celne i kancelarie |
| Ziemia | Prawo nabywania majątków przez Polaków na Litwie i Litwinów w Koronie (art. 14) | – |
| Administracja i siła zbrojna | – | Nazwa Wielkiego Księstwa, odrębne urzędy centralne, a w konsekwencji osobne wojsko i skarb (art. 15) |
| Prawo i język | – | Odrębne prawa w procesach cywilnych i karnych, odrębne języki urzędowe (na Litwie ruski) |
| Inflanty | Wspólne lenno obu państw | – |
Dwie klauzule dobrze pokazują, że dokument był kompromisem. Artykuł 17 zobowiązywał kandydatów na wakujące urzędy na Litwie do przysięgi wierności królowi i „temu nierozdzielnemu ciału, Koronie Polskiej”. Artykuł 18 gwarantował z kolei Litwie, że nie obejmie jej egzekucja dóbr, czyli odbieranie bezprawnie rozdanych majątków, prowadzone w Koronie. Miejsce obrad wspólnego sejmu król wyznaczył osobnym dokumentem wystawionym w Lublinie 11 sierpnia 1569 roku. Została nim Warszawa.
Czym unia lubelska różniła się od unii w Krewie i unii horodelskiej?
Do 1569 roku związek Korony z Wielkim Księstwem historycy zgodnie określają jako unię personalną, czyli opartą na osobie wspólnego władcy. Lublin ustanowił unię realną, w której obok władcy wspólne stały się instytucje: sejm, senat, polityka zagraniczna i pieniądz.
| Akt | Data | Na czym opierał związek |
|---|---|---|
| Unia w Krewie | 14 sierpnia 1385 | Małżeństwo Jagiełły z Jadwigą i objęcie przez niego polskiego tronu; zapis o wieczystym przyłączeniu ziem Litwy i Rusi do Korony do dziś jest przedmiotem sporu historyków |
| Unia w Wilnie i Radomiu | 1401 | Dożywotnie rządy Witolda na Litwie przy zwierzchnictwie Władysława Jagiełły; regulacja wspólnej polityki zagranicznej |
| Unia w Horodle | 2 października 1413 | Trzy dokumenty; wspólne zjazdy i sejmy, urzędy wojewodów i kasztelanów na wzór polski, adopcja herbowa 47 litewskich rodów bojarskich przez 47 rodów polskich |
| Akt mielnicki | 23 października 1501 | Zapowiadał zespolenie obu państw „w jedno ciało”, ale nie wszedł w życie, bo nie zatwierdziła go litewska rada hospodarska |
| Unia lubelska | 1 lipca 1569 | Unia realna: wspólny sejm i senat, wspólna elekcja, wspólna polityka zagraniczna i moneta, przy zachowaniu odrębnych urzędów, wojska i skarbu |
Interpretacja aktu krewskiego dzieli badaczy. Portal dzieje.pl przypomina, że Stanisław Szczur, autor „Historii Polski średniowiecza”, widział w zapisie o przyłączeniu ziem raczej postulat na odległą przyszłość. Henryk Paszkiewicz sugerował natomiast, że Jagiełło celowo wybrał sformułowanie niejasne, aby móc je później interpretować samodzielnie. Najbardziej widocznym efektem wcześniejszej współpracy obu państw było zwycięstwo pod Grunwaldem w 1410 roku.
Jakie skutki przyniosła unia lubelska?
Rzeczpospolita w kształcie nadanym w Lublinie przetrwała 226 lat, do III rozbioru Polski w 1795 roku – wylicza Janusz Małłek. To trwałość wyjątkowa jak na nowożytne związki państw.
- Wzmocnienie wobec Moskwy – wyprawy Stefana Batorego dekadę później zakończyły się odzyskaniem Inflant i Połocka, a przewaga Rzeczypospolitej nad Moskwą trwała do połowy XVII wieku (dr hab. Konrad Bobiatyński).
- Unia parlamentarna – dostojnicy i posłowie litewscy zajęli miejsca we wspólnym sejmie i senacie, stanowiąc od jednej czwartej do jednej piątej składu obu izb.
- Nowe prawa szlachty litewskiej – sejmiki ziemskie utworzono na Litwie już w 1565 roku, a szlachta stopniowo przejmowała wolności polityczne przysługujące szlachcie koronnej.
- Ograniczenia w praktyce – III Statut litewski z 1588 roku nie przyjął zapisu o nieograniczonym prawie nabywania dóbr na Litwie przez polską szlachtę, co Bobiatyński nazywa „martwym punktem” aktu unijnego.
- Ekspansja na wschód – unia otworzyła polskiej szlachcie drogę do majątków na Rusi, a wraz z nią rozwinęła się magnacka kolonizacja i wielkie latyfundia.
Poważną luką okazał się brak trzeciego członu federacji. Jak pisze Janusz Małłek, w unii zabrakło Rusi jako równoprawnego partnera obok Korony i Litwy, choć w 1569 roku nie istniał jeszcze polityczny podmiot, który mógłby ją reprezentować. Próbą korekty była dopiero ugoda hadziacka z 1658 roku, przewidująca utworzenie Księstwa Ruskiego z województw kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego. Interwencja moskiewska zimą 1659–1660 przekreśliła to rozwiązanie po dwóch latach.
Pamięć o wspólnym państwie przetrwała jego upadek. Archiwum Państwowe w Lublinie przypomina, że pod sztandarami z Orłem Białym i Pogonią szły do boju oddziały powstańcze w 1863 roku, a poczucie politycznej jedności Polski i Litwy było widoczne w zrywach narodowych całego XIX wieku. Oba te znaki należą dziś do polskich symboli narodowych.
Jak historycy oceniają unię lubelską?
Oceny unii lubelskiej różnią się w zależności od szkoły historiograficznej i pozostają przedmiotem sporu. Zgoda panuje co do konstrukcji prawnej. Juliusz Bardach opisywał powstałe państwo jako federację złożoną z dwóch równoprawnych członów, a Oskar Halecki ujmował to tak: „stworzono jedną władzę ustawodawczą, we wspólnym sejmie, zachowując podwójną władzę wykonawczą w osobnych urzędach (koronnych i litewskich)”. Oba stanowiska przytacza Janusz Małłek.
Spór zaczyna się przy skutkach. Historiografia radziecka, na przykład I.S. Karoljuk w opracowaniu z 1954 roku, przedstawiała unię jako narzędzie feudalnej agresji i ucisku narodów białoruskiego oraz ukraińskiego. Polski historyk Kazimierz Lepszy wskazywał w 1957 roku, że konsekwencją unii była magnacka kolonizacja kresów Ukrainy, która w dłuższej perspektywie osłabiła Rzeczpospolitą. Współczesne ujęcia są, zdaniem Małłka, znacznie bardziej wyważone: unię przestano idealizować, ale dostrzeżono także jej wartości.
Odrębny wątek dotyczy Litwy. Dawniej wielu historyków litewskich uznawało rok 1569 za koniec niepodległości Wielkiego Księstwa, dziś ten pogląd jest coraz rzadszy. Dr hab. Konrad Bobiatyński stwierdza, że unia „w żadnym wymiarze nie może być oceniana jako akt utraty niepodległości”, ponieważ zostawiała Litwie urzędy, skarb i wojsko, a odbierała jedynie prestiżowy obrzęd koronacji wielkoksiążęcej w Wilnie. Historiografia litewska podnosi natomiast inny koszt: postępującą polonizację elit Wielkiego Księstwa.
Bobiatyński odrzuca też popularny zarzut, że unia trwale uwikłała Polskę w konflikty na wschodzie. Jego zdaniem to podejście anachroniczne, bo wojny wschodnie wynikały z ekspansji Moskwy, a bierność mogła skończyć się opanowaniem Wilna przez Iwana Groźnego jeszcze w latach sześćdziesiątych XVI wieku. Sam Zygmunt August pozostaje postacią ocenianą niejednoznacznie. Muzeum Historii Polski przypomina za prof. Marią Bogucką, że król nie dopilnował zasad elekcji następcy, co po jego śmierci w 1572 roku stało się źródłem poważnych napięć. Kolejna wielka próba naprawy ustroju, Konstytucja 3 maja, przyszła dopiero po ponad dwóch stuleciach.
Gdzie znajduje się oryginał aktu unii lubelskiej?
Oryginał przechowuje Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie w Zbiorze dokumentów pergaminowych pod sygnaturą 5627. Według opisu archiwum jest to dokument pergaminowy w języku polskim o wymiarach 72 na 45 centymetrów z dziesięciocentymetrową zakładką, opatrzony 78 pieczęciami na 47 sznurach, wystawiony 1 lipca 1569 roku w Lublinie na sejmie walnym.
Liczba pieczęci bywa podawana różnie, ponieważ akt sporządzono w dwóch egzemplarzach. Janusz Małłek pisze, że strona polska i litewska wygotowały dwa identyczne dokumenty, przy czym pod polskim przywiesiło pieczęcie 140 senatorów i posłów ziemskich Korony, a pod litewskim znalazło się ich 77. Rozbieżność wobec opisu AGAD dotyczy więc egzemplarza litewskiego i nie jest w literaturze rozstrzygnięta jednoznacznie.
Akt unii lubelskiej trafił na Światową Listę Programu UNESCO „Pamięć Świata”, na którą wpisywane są najcenniejsze dokumenty dziedzictwa piśmienniczego. Jak podaje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, o wpis zabiegały wspólnie Polska, Litwa, Łotwa, Białoruś i Ukraina, a dokument zaprezentowano publicznie w siedzibie AGAD. UNESCO uzasadnia wpis tym, że akt ustanowił w drodze negocjacji i dobrowolnego porozumienia wspólnotę dwóch równorzędnych państw. Samo archiwum opisuje dokument jako historyczny przykład wyjątkowej w dziejach Europy integracji dwóch krajów.
FAQ – Najczęstsze pytania o unię lubelską
Kiedy i gdzie zawarto unię lubelską?
1 lipca 1569 roku w Lublinie, podczas sejmu obradującego tam od 10 stycznia do 12 sierpnia. Tego dnia senatorowie i posłowie Królestwa Polskiego oraz Wielkiego Księstwa Litewskiego potwierdzili i zaprzysięgli akt unii.
Kto był królem w czasie zawarcia unii lubelskiej?
Zygmunt II August, ostatni męski przedstawiciel dynastii Jagiellonów na polskim tronie. Zmarł 7 lipca 1572 roku w Knyszynie, trzy lata po zawarciu unii, nie pozostawiając męskiego potomka.
Co unia lubelska ustanawiała wspólnie, a co pozostało odrębne?
Wspólne były: władca wybierany na jednej elekcji i koronowany w Krakowie, sejm i senat, polityka zagraniczna, moneta oraz zniesienie ceł między obu krajami. Odrębne pozostały: urzędy centralne, wojsko, skarb, kancelarie, języki urzędowe i prawo stosowane w procesach cywilnych i karnych.
Czy unia lubelska zlikwidowała Wielkie Księstwo Litewskie?
Nie. Wielkie Księstwo zachowało nazwę, urzędy, skarb i wojsko. Zniesiono osobne obwoływanie wielkiego księcia w Wilnie i odrębny sejm litewski, ale samo państwo istniało nadal jako człon federacji.
Które ziemie przyłączono do Korony w 1569 roku?
Podlasie i Wołyń dekretem z 5 marca 1569 roku, przy czym poszerzony akt inkorporacji Wołynia ogłoszono 27 maja, oraz Kijowszczyznę z Bracławszczyzną na początku czerwca. Decyzje te podjął król, nie były integralnym zapisem aktu unii.
Czym unia lubelska różniła się od unii w Krewie?
Unia w Krewie z 14 sierpnia 1385 roku opierała się na osobie władcy i małżeństwie Jagiełły z Jadwigą, czyli była unią personalną. Unia lubelska ustanowiła unię realną, opartą na wspólnych instytucjach: sejmie, senacie, polityce zagranicznej i monecie.
Jak długo przetrwała Rzeczpospolita Obojga Narodów?
226 lat, od 1569 roku do III rozbioru Polski w 1795 roku. Tak okres ten liczy Janusz Małłek w „Czasopiśmie Prawno-Historycznym”.
Gdzie znajduje się oryginał aktu unii lubelskiej?
W Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w Zbiorze dokumentów pergaminowych pod sygnaturą 5627. Dokument został wpisany na Światową Listę Programu UNESCO „Pamięć Świata”.